№8 ГЛОССАРИЙ – ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛАР ТІЗІМІ
ТАҚЫРЫП: КОМПЛЕКС САНДАР
Бұл құжатта «Комплекс сандар» дәрісі бойынша барлық негізгі ұғымдар, анықтамалар, формулалар, қасиеттер, тригонометриялық және көрсеткіштік пішіндер, Эйлер формуласы, Де Муавр формуласы, комплекс сандарға амалдар және түбірлер толық жүйеленіп берілді.
1. КОМПЛЕКС САНДАРДЫҢ НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАРЫ
|
№ |
Ұғым |
Белгіленуі |
Анықтамасы |
Ескерту |
|
1 |
Комплекс сан |
z=x+iy |
Нақты және жорамал бөліктерден тұратын сан. |
i²=-1 |
|
2 |
Нақты бөлік |
Re(z)=x |
Комплекс санның нақты бөлігі. |
x∈R |
|
3 |
Жорамал бөлік |
Im(z)=y |
Комплекс санның жорамал бөлігі. |
y∈R |
|
4 |
Жорамал бірлік |
i |
i²=-1 шартын қанағаттандырады. |
Негізгі тұрақты |
|
5 |
Комплекс сандар жиыны |
C |
Барлық комплекс сандар жиыны. |
C⊃R |
|
6 |
Түйіндес сан |
z̄=x−iy |
Жорамал бөлігі таңбасын өзгертеді. |
z·z̄=|z|² |
|
7 |
Модуль |
|z| |
Комплекс санның ұзындығы. |
√(x²+y²) |
|
8 |
Аргумент |
arg(z)=φ |
Комплекс санның бұрышы. |
Радианмен |
|
9 |
Алгебралық пішін |
x+iy |
Комплекс санның негізгі түрі. |
Стандарт пішін |
|
10 |
Тригонометрия лық пішін |
r(cosφ+isinφ) |
Модуль мен аргумент арқылы. |
Полярлық форма |
|
11 |
Көрсеткіштік пішін |
reiφ |
Эйлер формуласы арқылы. |
Қысқа жазылу |
2. НЕГІЗГІ ФОРМУЛАЛАР
|
№ |
Формула |
Атауы |
Қолданылуы |
|
1 |
z=x+iy |
Алгебралық пішін |
Комплекс сан жазылуы |
|
2 |
i²=-1 |
Жорамал бірлік қасиеті |
Есептеулер |
|
3 |
|z|=√(x²+y²) |
Модуль формуласы |
Ұзындық |
|
4 |
arg(z)=arctg(y/x) |
Аргумент формуласы |
Бұрыш |
|
5 |
z̄=x−iy |
Түйіндес сан |
Бөлу, түрлендіру |
|
6 |
z·z̄=|z|² |
Модуль қасиеті |
Бөлшек ықшамдау |
|
7 |
z=r(cosφ+isinφ) |
Тригонометриялық форма |
Көбейту |
|
8 |
e^{iφ}=cosφ+isinφ |
Эйлер формуласы |
Көрсеткіштік форма |
|
9 |
z=re^{iφ} |
Көрсеткіштік пішін |
Дәреже, түбір |
|
10 |
z1z₂=r₁r₂(cos(φ₁+φ₂)+isin(φ₁+φ₂)) |
Көбейту |
Аргументтер қосылады |
|
11 |
z1/z₂=(r₁/r₂)(cos(φ₁−φ₂)+isin(φ₁−φ₂)) |
Бөлу |
Аргументтер азаяды |
3. КОМПЛЕКС САНДАРҒА АМАЛДАР
|
Амал |
Формула |
Мысал |
Ескерту |
|
Қосу |
(x1+iy₁)+(x₂+iy₂) |
(2+i)+(1+3i)=3+4i |
Бөліктер бойынша |
|
Азайту |
(x1+iy₁)-(x₂+iy₂) |
(2+i)-(1+3i)=1-2i |
Таңба өзгереді |
|
Көбейту |
(a+bi)(c+di) |
ac−bd+i(ad+bc) |
i²=-1 |
|
Бөлу |
z1/z₂ |
Түйіндес санға көбейту |
z2≠0 |
4. КОМПЛЕКС САНДАР ҚАСИЕТТЕРІ
· Қосудың коммутативтілігі: z1+z2=z2+ z1
· Қосудың терімділігі: (z1+z2)+z3=z1+(z2+z3)
· Көбейтудің коммутативтілігі: z1z2=z2z1
· Көбейтудің терімділігі: (z1z2)z3=z1(z2z3)
· Үлестірімділік: z1(z2+z3)=z1z3+z1z2
· Нөлдік элементтің бар болуы
· Қарама-қарсы санның бар болуы
· Кері санның бар болуы
5. ТРИГОНОМЕТРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ КӨРСЕТКІШТІК ПІШІН
|
Ұғым |
Формула |
Түсіндірме |
Қолданылуы |
|
Тригонометриялық пішін |
z=r(cosφ+isinφ) |
Полярлық жазылу |
Көбейту/бөлу |
|
Стандартты пішін |
0≤φ<2π |
Негізгі аргумент |
Бірмәнділік |
|
Эйлер формуласы |
eiφ=cosφ+isinφ |
Экспоненциал форма |
Физика, математика |
|
Көрсеткіштік пішін |
z=reiφ |
Қысқа жазылу |
Дәрежелер |
6. ДЕ МУАВР ФОРМУЛАСЫ
Егер z=r(cosφ+isinφ) болса, онда оның n-дәрежесі:
· zⁿ=rⁿ(cos(nφ)+isin(nφ))
Бұл формула комплекс сандарды дәрежеге шығаруда қолданылады.
7. КОМПЛЕКС САННЫҢ n-ДӘРЕЖЕЛІ ТҮБІРІ
|
Формула |
Түсіндірме |
Ескерту |
|
zk=√[n]{r}(cos((φ+2πk)/n)+isin((φ+2πk)/n)) |
Комплекс санның n түрлі түбірі болады. |
k=0,1,2,...,n−1 |
8. i САНЫНЫҢ ДӘРЕЖЕЛЕРІ
|
Дәреже |
Мәні |
|
i¹ |
i |
|
i² |
-1 |
|
i³ |
-i |
|
i⁴ |
1 |
9. КОМПЛЕКС ЖАЗЫҚТЫҚ
· Комплекс сан координаталық жазықтықта нүкте ретінде бейнеленеді.
· Ox өсі – нақты ось.
· Oy өсі – жорамал ось.
· Модуль – координаталар басынан қашықтық.
· Аргумент – оң бағыттағы Ox өсімен жасалған бұрыш.
10. ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛАР
|
Тұрақты |
Мәні |
Түсіндірме |
|
i |
√(-1) |
Жорамал бірлік |
|
e |
2.718281828 |
Эйлер саны |
|
π |
3.141592654 |
Пи саны |
11. ҚОРЫТЫНДЫ
Бұл дәрісте комплекс сандар ұғымы, олардың алгебралық, тригонометриялық және көрсеткіштік пішіндері, модулі мен аргументі, Эйлер формуласы, Де Муавр формуласы, дәрежеге шығару және түбір табу әдістері толық қарастырылды. Комплекс сандар математикалық талдау, физика, электротехника және инженерлік есептерде кеңінен қолданылады.
