1. Ойындар теориясының ұғымы

Ойындар теориясы — бірнеше қатысушының шешімдері бір-бірінің нәтижесіне әсер ететін жағдайларды математикалық тұрғыдан зерттейтін бағыт. Ол әрбір қатысушының өз мақсаты, қолжетімді стратегиялары және басқа қатысушылардың әрекеттеріне байланысты нәтижелері болатын жағдайларды талдауға мүмкіндік береді.

Кәдімгі оңтайландыру есептерінде шешім қабылдаушы көбіне өз ресурстары мен шектеулерін ескереді. Ал ойындар теориясында нәтиже басқа қатысушылардың қандай стратегияны таңдайтынына да тәуелді болады. Сондықтан тиімді шешім қабылдау үшін тек өз әрекетін ғана емес, қарсы тараптың ықтимал әрекеттерін де қарастыру қажет.

Мысалы, бір нарықта жұмыс істейтін екі компания өнім бағасын төмендету немесе бұрынғы деңгейде сақтау туралы шешім қабылдай алады. Бір компанияның таңдауы екінші компанияның табысына әсер етеді. Осы жағдайды ойындар теориясы арқылы модельдеуге болады.

Ойындар теориясы экономикада, бизнесте, келіссөздер жүргізуде, ресурстарды бөлуде және бәсекелестік стратегияларды әзірлеуде қолданылады.

2. Ойынның негізгі элементтері

Ойындар теориясының моделін құру үшін бірнеше негізгі элемент анықталады.

Ойыншылар — шешім қабылдайтын қатысушылар. Олар жеке тұлғалар, компаниялар, мемлекеттік ұйымдар немесе басқа да субъектілер болуы мүмкін.

Стратегиялар — әр ойыншы таңдай алатын әрекеттердің жиынтығы. Мысалы, компанияның стратегиялары бағаны көтеру, төмендету немесе өзгеріссіз қалдыру болуы мүмкін.

Төлемдер немесе ұтыстар — ойыншылар таңдаған стратегиялардың нәтижесінде алынатын пайда, шығын немесе басқа тиімділік көрсеткіштері.

Төлем матрицасы — ойыншылардың стратегияларының әртүрлі үйлесімдеріндегі нәтижелерді көрсететін кесте. Ол ықтимал шешімдерді салыстыруға және әр қатысушы үшін тиімді әрекеттерді анықтауға көмектеседі.

Ойынның құрылымы дұрыс анықталуы үшін қатысушылардың мақсаттары, стратегиялары және нәтижелерді бағалау өлшемдері нақты белгіленуі керек.

3. Ойындардың негізгі түрлері

Ойындар теориясында есептер бірнеше белгі бойынша жіктеледі.

Нөлдік қосындысы бар ойындарда бір қатысушының ұтысы екінші қатысушының ұтылуына сәйкес келеді. Қатысушылардың жалпы нәтижесі тұрақты болып қарастырылады. Мұндай модельдер бәсекелес тараптардың қарама-қарсы мүдделерін зерттеуге қолайлы.

Нөлдік қосындысы жоқ ойындарда қатысушылардың нәтижелері бір-біріне толық қарама-қарсы болмауы мүмкін. Кейбір жағдайларда екі тарап та ұта алады немесе екеуі де шығынға ұшырауы ықтимал. Бұл модельдер серіктестік пен бәсекелестік қатар кездесетін жағдайларды сипаттайды.

Ойындар ақпараттың қолжетімділігі бойынша да бөлінеді. Толық ақпарат жағдайында қатысушылар ойынның негізгі ережелері мен басқа ойыншылардың мүмкін стратегиялары туралы біледі. Толық емес ақпарат жағдайында қатысушылардың мақсаттары, ресурстары немесе ықтимал әрекеттері жөніндегі мәліметтер шектеулі болуы мүмкін.

Сонымен қатар ойындар бір кезеңдік және көпкезеңді болып бөлінеді. Бір кезеңдік ойында шешім бір рет қабылданса, көпкезеңді ойында бұрынғы әрекеттер келесі шешімдерге әсер етеді.

4. Нэш тепе-теңдігі және оңтайлы стратегия

Ойындар теориясындағы маңызды ұғымдардың бірі — Нэш тепе-теңдігі. Ол әрбір ойыншы басқа қатысушылардың стратегиялары өзгермеген жағдайда өз стратегиясын жеке өзгерту арқылы нәтижесін жақсарта алмайтын жағдайды сипаттайды.

Нэш тепе-теңдігі барлық қатысушылар үшін ең жоғары пайдаға кепілдік бермейді. Ол тек таңдалған стратегиялар жиынтығында бір ойыншының жеке ауысуы тиімді болмайтынын көрсетеді.

Мысалы, екі компания нарықтағы баға саясатын таңдағанда, әрқайсысы бәсекелесінің шешімін ескереді. Егер компаниялардың ешқайсысы қарсыласының стратегиясы өзгермеген кезде өз шешімін ауыстыру арқылы пайдасын арттыра алмаса, олардың стратегиялары Нэш тепе-теңдігін құрауы мүмкін.

Бұл ұғым бәсекелестік ортадағы тұрақты стратегияларды талдауға мүмкіндік береді. Дегенмен нақты жағдайларда тепе-теңдік бірнешеу болуы немесе таза стратегия түрінде болмауы мүмкін.

5. Жиынтық сараптамалық бағалау

Жиынтық сараптамалық бағалау — бірнеше сарапшының пікірін жинақтап, белгілі бір мәселе бойынша негізделген қорытынды жасау әдісі. Ол нақты статистикалық деректер жеткіліксіз болғанда немесе бағаланатын мәселе күрделі әрі көпқырлы болғанда қолданылады.

Сарапшылар зерттелетін нысанға қатысты өз білімдері мен тәжірибелеріне сүйене отырып баға береді. Мысалы, жаңа жобаның перспективаларын бағалау кезінде экономистер, инженерлер, менеджерлер және салалық мамандардың пікірлері жиналуы мүмкін.

Жиынтық бағалау кезінде сарапшылардың пікірлері салыстырылады, олардың айырмашылықтары анықталады және жалпы қорытынды қалыптастырылады. Бағалауды біріктіру үшін орташа мән, рейтинг, салмақталған бағалау немесе басқа статистикалық тәсілдер қолданылуы мүмкін.

Бұл әдістің сапасы сарапшыларды дұрыс таңдауға, бағалау критерийлерінің нақтылығына және пікірлерді жинау тәртібіне байланысты. Сарапшылар тобы зерттелетін мәселені әртүрлі қырынан қарастыра алуы маңызды.

6. Дельфи әдісі

Дельфи әдісі — сарапшылардың пікірлерін бірнеше кезең бойынша жинап, олардың бағаларын біртіндеп нақтылауға арналған әдіс. Оның негізгі ерекшелігі — сарапшылардың жауаптары көбіне анонимді түрде жиналады. Бұл қатысушылардың бір-бірінің беделіне немесе тікелей қысымына тәуелділігін азайтуға көмектеседі.

Алдымен зерттеу мәселесі анықталып, сарапшылар тобы таңдалады. Бірінші кезеңде қатысушылардан жеке бағалар мен пікірлер алынады. Содан кейін жауаптар жинақталып, жалпыланған нәтижелер сарапшыларға қайта ұсынылады.

Келесі кезеңде сарапшылар өздерінің бастапқы бағаларын қайта қарастыра алады. Олар басқа қатысушылардың жалпыланған пікірлерімен танысып, қажет болған жағдайда өз ұстанымдарын өзгертеді немесе сақтайды. Бұл процесс пікірлер жеткілікті деңгейде тұрақтанғанға дейін бірнеше рет қайталануы мүмкін.

Дельфи әдісінің маңызды артықшылықтарының бірі — географиялық тұрғыдан әртүрлі жерлерде орналасқан мамандарды бір зерттеуге тарту мүмкіндігі. Сонымен қатар анонимділік беделді қатысушылардың өзге пікірлерге шамадан тыс ықпал етуін төмендетеді.

Алайда Дельфи әдісі уақытты талап етеді. Сарапшылардың жауаптары бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленуі және бірнеше кезеңнен кейін де ортақ пікір қалыптаспау ықтималдығы бар. Сондықтан зерттеу мақсаты мен кезеңдерінің саны алдын ала жоспарланғаны жөн.

7. Келісімділік коэффициенті

Сараптамалық бағалауда пікірлердің қаншалықты сәйкес келетінін анықтау маңызды. Сарапшылар бір нысанды әртүрлі бағаласа, алынған жиынтық рейтингтің сенімділігі төмендеуі мүмкін. Осы себепті келісімділік деңгейін бағалау үшін арнайы статистикалық көрсеткіштер қолданылады.

Осындай көрсеткіштердің бірі — Кендаллдың келісімділік коэффициенті (W). Ол бірнеше сарапшының нысандарды рангілеу нәтижелерінің өзара сәйкестік деңгейін сипаттайды. Коэффициенттің мәні нөл мен бір аралығында болады.

• Нөлге жақын мән сарапшылар бағаларының өзара келісімі төмен екенін көрсетеді.
• Бірге жақын мән сарапшылардың рейтингтері жоғары дәрежеде сәйкес келетінін білдіреді.

Келісімділік коэффициенті сараптамалық бағалаудың сапасын тексеруге және алынған нәтижелерді дұрыс түсіндіруге көмектеседі. Дегенмен коэффициенттің мәнін жеке қарастыру жеткіліксіз болуы мүмкін. Сарапшылар саны, бағалау нысандарының ерекшелігі және статистикалық маңыздылық та ескерілуі керек.

Келісімділік төмен болған жағдайда бағалау критерийлерін нақтылау, сарапшыларға қосымша ақпарат беру немесе пікірлерді қайта жинау қажет болуы мүмкін. Ал келісімділік жоғары болғанда да сарапшылардың ортақ пікірі міндетті түрде объективті шындықты білдірмейтінін ескеру керек.

8. Қолданылу салалары

Ойындар теориясы бәсекелестік стратегияларды, баға саясатын, келіссөздерді және өзара тәуелді шешімдерді зерттеуде қолданылады. Жиынтық сараптамалық бағалау жаңа жобаларды салыстыруға, тәуекелдерді анықтауға және басқарушылық шешімдерді негіздеуге мүмкіндік береді.

Дельфи әдісі ұзақ мерзімді болжам жасауда, технологиялық дамудың бағыттарын бағалауда және стратегиялық жоспарлауда пайдалы. Келісімділік коэффициенті сарапшылардың бағалары қаншалықты сәйкес келетінін сандық түрде сипаттауға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Ойындар теориясы бірнеше қатысушының өзара тәуелді шешімдерін зерттеуге мүмкіндік береді. Жиынтық сараптамалық бағалау күрделі мәселелерді мамандардың білімі мен тәжірибесі арқылы талдауға көмектеседі. Дельфи әдісі пікірлерді кезең-кезеңімен нақтылауға, ал келісімділік коэффициенті сараптамалық бағалардың өзара сәйкестігін бағалауға арналған. Бұл тәсілдер стратегиялық жоспарлау мен шешім қабылдауды қолдау жүйелерінде маңызды рөл атқарады.