1. Иерархияларды талдау әдісінің мәні

Иерархияларды талдау әдісі (Analytic Hierarchy Process, AHP) — бірнеше критерий мен баламаны ескере отырып, күрделі шешім қабылдау мәселелерін жүйелі түрде шешуге арналған әдіс. Бұл әдісті америкалық математик Томас Саати ұсынған.

AHP әдісі шешім қабылдау кезінде сандық деректермен қатар сарапшылардың пікірлері мен субъективті бағаларын да пайдалануға мүмкіндік береді. Ол әсіресе критерийлердің маңыздылығы әртүрлі болғанда және шешімнің сапасын бірнеше көрсеткіш арқылы бағалау қажет болғанда тиімді.

Әдістің негізгі идеясы — күрделі мәселені бірнеше қарапайым деңгейге бөліп, олардың арасындағы байланысты анықтау. Осылайша шешім қабылдаушы бүкіл мәселені бірден бағаламай, оның жеке бөліктерін ретімен салыстыра алады.

Мысалы, университетті таңдау кезінде оқу сапасы, оқу ақысы, орналасқан жері және жұмысқа орналасу мүмкіндігі қарастырылуы мүмкін. AHP әдісі осы критерийлердің салыстырмалы маңыздылығын анықтап, университеттердің әрқайсысын белгіленген критерийлер бойынша бағалауға көмектеседі.

Иерархияларды талдау әдісінің негізгі ерекшеліктері:

2. Шешім қабылдау мәселесінің иерархиялық құрылымы

AHP әдісін қолданудың алғашқы кезеңі — мәселенің иерархиялық құрылымын құру. Иерархия шешім қабылдау мақсатын, бағалау критерийлерін және қарастырылатын баламаларды өзара байланысты деңгейлерге орналастырады.

Әдетте иерархия үш негізгі деңгейден тұрады.

Бірінші деңгей — мақсат. Бұл деңгейде шешім қабылдаудың негізгі міндеті көрсетіледі. Мысалы, ең тиімді жеткізушіні таңдау, университетті анықтау немесе инвестициялық жобаны бағалау.

Екінші деңгей — критерийлер. Бұл деңгейде баламаларды бағалау кезінде ескерілетін көрсеткіштер орналасады. Мысалы, баға, сапа, сенімділік және қызмет көрсету деңгейі.

Үшінші деңгей — баламалар. Бұл деңгейде салыстырылатын нақты нұсқалар көрсетіледі. Мысалы, үш жеткізуші немесе бірнеше инвестициялық жоба.

Егер есеп күрделі болса, иерархияға қосымша деңгейлер енгізілуі мүмкін. Мысалы, негізгі критерийлер қосымша ішкі критерийлерге бөлінеді. Бұл бағалауды нақтылауға және мәселенің құрылымын толық көрсетуге мүмкіндік береді.

Иерархияны дұрыс құру маңызды, өйткені критерийлер мен баламалардың құрамы кейінгі салыстырулардың нәтижесіне тікелей әсер етеді. Бағалау критерийлері шешім қабылдау мақсатына сәйкес болуы және бір-бірін негізсіз қайталамауы керек.

3. Жұптық салыстыру әдісі

AHP әдісінің негізгі құралы — жұптық салыстыру. Оның мәні критерийлерді немесе баламаларды бір-бірімен екі-екіден салыстырып, олардың салыстырмалы маңыздылығын анықтаудан тұрады.

Мысалы, университетті таңдау кезінде оқу сапасы мен оқу ақысы салыстырылады. Одан кейін оқу сапасы мен орналасқан жері, сондай-ақ басқа критерийлер өзара бағаланады. Әрбір салыстыруда қай критерий маңыздырақ екені және оның артықшылық деңгейі белгіленеді.

Томас Саати ұсынған салыстыру шкаласы бағаларды сандық түрде көрсетуге мүмкіндік береді. Шкалада бірдей маңыздылық, бір критерийдің екіншісінен сәл басым болуы, айқын немесе өте жоғары басымдық сияқты деңгейлер ажыратылады. Қажет болған жағдайда аралық мәндер де қолданылады.

Жұптық салыстыру нәтижелері салыстыру матрицасына енгізіледі. Матрица критерийлер арасындағы салыстырмалы басымдықтарды жүйелі түрде көрсетуге арналған. Ол кейін әрбір критерийдің салмағын есептеу үшін пайдаланылады.

Жұптық салыстырудың артықшылығы — сарапшыдан барлық критерийді бір уақытта реттеуді талап етпейді. Ол тек екі нұсқаны салыстырып, өз бағасын береді. Бұл күрделі мәселені түсінікті бөліктерге бөлуге көмектеседі.

Сонымен қатар бағалау сарапшының тәжірибесіне және пікіріне тәуелді болуы мүмкін. Сондықтан салыстырулар нақты мақсатқа сүйеніп орындалуы керек. Бірнеше сарапшы қатысқан жағдайда олардың бағаларын біріктіріп, ортақ басымдықтарды анықтауға болады.

4. Критерийлердің басымдықтарын анықтау

Жұптық салыстыру матрицасы құрылғаннан кейін критерийлердің басымдықтары есептеледі. Басымдық көрсеткіші әрбір критерийдің жалпы шешімге қаншалықты ықпал ететінін сипаттайды.

Мысалы, жабдықты таңдауда қауіпсіздік пен сенімділік ең маңызды критерийлер болуы мүмкін, ал сыртқы көрініс қосымша рөл атқаруы ықтимал. Мұндай жағдайда қауіпсіздік пен сенімділіктің басымдықтары жоғары болады.

Критерийлердің салмақтарын анықтау үшін салыстыру матрицасының мәндері математикалық өңдеуден өткізіледі. Нәтижесінде әрбір критерийге оның салыстырмалы маңыздылығын сипаттайтын салмақ беріледі.

Салмақтарды түсіндіру кезінде олардың нақты мағынасына назар аудару қажет. Жоғары салмақ критерийдің бағалауда маңызды екенін көрсетеді, бірақ ол критерийдің барлық жағдайда шешуші болатынын білдірмейді. Соңғы нәтиже баламалардың осы критерий бойынша алған бағаларына да тәуелді.

Келесі кезеңде әрбір балама белгіленген критерийлер бойынша салыстырылады. Әр критерий үшін баламалардың басымдықтары анықталып, олар критерий салмақтарымен біріктіріледі. Осылайша әрбір баламаның жиынтық басымдығы есептеледі.

Жиынтық басымдығы жоғары балама бастапқы бағалаулар бойынша тиімдірек деп қарастырылады. Дегенмен шешім қабылдаушы алынған рейтингті бастапқы мақсатпен және нақты жағдайдың ерекшеліктерімен салыстырып тексеруі қажет.

5. Бағалардың келісімділігін тексеру

Жұптық салыстыру кезінде сарапшылардың бағалары әрдайым бір-бірімен үйлесе бермейді. Мысалы, бірінші критерий екінші критерийден маңызды, ал екінші критерий үшінші критерийден маңызды деп бағалануы мүмкін. Бірақ үшінші критерий бірінші критерийден әлдеқайда маңызды деп көрсетілсе, салыстырулар арасында қайшылық пайда болуы ықтимал.

Осындай қайшылықтарды анықтау үшін AHP әдісінде келісімділікті тексеру қолданылады. Ол сарапшы бағаларының логикалық үйлесімділігін бағалауға мүмкіндік береді.

Келісімділік көрсеткіші салыстыру матрицасындағы бағалардың өзара сәйкестігін сипаттайды. Егер бағалар жеткілікті келісімді болса, есептелген басымдықтарды қолдануға болады. Ал келісімділік деңгейі төмен болса, сарапшыға жұптық салыстыруларды қайта қарап, қайшылық тудыратын бағаларды нақтылау ұсынылады.

Келісімділікті тексеру әсіресе көптеген критерий мен балама бар есептерде маңызды. Себебі салыстыру саны артқан сайын бағалар арасындағы сәйкессіздіктерді байқау қиындайды.

Алайда келісімділіктің жоғары болуы таңдалған критерийлердің міндетті түрде дұрыс екенін білдірмейді. Ол тек бағалардың өзара логикалық үйлесімділігін сипаттайды. Сондықтан критерийлердің негізділігі, сарапшылардың құзыреттілігі және бастапқы деректердің сапасы бөлек қарастырылуы керек.

6. AHP әдісінің артықшылықтары мен шектеулері

Иерархияларды талдау әдісінің маңызды артықшылықтарының бірі — күрделі шешім қабылдау мәселесін құрылымдауға мүмкіндік беруі. Әдіс критерийлердің маңыздылығын анықтап, сандық деректер мен сараптамалық пікірлерді бір жүйеде біріктіреді.

AHP әдісін әртүрлі салада қолдануға болады. Мысалы, кәсіпорында жеткізушілерді таңдау, білім беру ұйымдарын бағалау, ақпараттық жүйелерді салыстыру, инвестициялық жобаларды саралау және басқарушылық шешімдерді негіздеу кезінде пайдаланылады.

Сонымен бірге әдістің белгілі бір шектеулері бар. Біріншіден, жұптық салыстыру саны критерийлер мен баламалар көбейген сайын артады. Бұл бағалау процесін ұзартуы мүмкін. Екіншіден, сарапшылардың субъективті пікірлері нәтижеге әсер етеді. Үшіншіден, критерийлер арасындағы өзара тәуелділік қарапайым иерархиялық модельде толық ескерілмеуі мүмкін.

Осы шектеулерді азайту үшін бағалау критерийлерін алдын ала нақтылау, бірнеше сарапшының пікірін ескеру және алынған рейтингтің бастапқы бағаларға қаншалықты тәуелді екенін тексеру ұсынылады.

Қорытынды

Иерархияларды талдау әдісі — көпкритерийлі шешім қабылдауды құрылымдауға және баламаларды негізделген түрде салыстыруға арналған тиімді тәсіл. Оның негізгі кезеңдері мақсат пен критерийлерді анықтаудан, иерархиялық құрылым құрудан, жұптық салыстыру жүргізуден, басымдықтарды есептеуден және бағалардың келісімділігін тексеруден тұрады.

AHP әдісі шешім қабылдаушыға әртүрлі критерийлердің маңыздылығын ескеріп, баламаларды жүйелі түрде бағалауға көмектеседі. Оның нәтижелері сараптамалық пікірлерге тәуелді болғандықтан, бағалаулардың негізділігі мен келісімділігіне ерекше назар аудару қажет.