1. Шешім қабылдау теориясының негізгі ұғымдары

Шешім қабылдау — белгілі бір мақсатқа жету үшін қолда бар баламалардың ішінен ең қолайлысын таңдау процесі. Ол басқару, экономика, өндіріс, білім беру, ақпараттық технологиялар және басқа да салаларда маңызды рөл атқарады. Кез келген шешім нақты мақсатқа, қолда бар ақпаратқа, ресурстарға және сыртқы жағдайларға байланысты қабылданады.

Шешім қабылдау теориясы баламаларды салыстыруға, олардың нәтижелерін бағалауға және тиімді нұсқаны таңдауға мүмкіндік беретін ғылыми әдістер мен математикалық модельдерді зерттейді. Бұл теорияның негізгі мақсаты — шешім қабылдау процесін жүйелі түрде ұйымдастырып, субъективті пікірлердің әсерін азайту және таңдауды негіздеу.

Шешім қабылдау міндетінің негізгі элементтері:

• Мақсат — шешім арқылы қол жеткізу қажет нәтиже.
• Баламалар — таңдау үшін ұсынылған ықтимал әрекеттер немесе нұсқалар.
• Критерийлер — баламалардың сапасын бағалау көрсеткіштері.
• Шектеулер — шешім қабылдау кезінде сақталуы тиіс талаптар мен ресурстық шектер.
• Сыртқы жағдайлар — шешім қабылдаушының тікелей бақылауында болмайтын факторлар.
• Нәтиже — белгілі бір балама таңдалған жағдайда алынатын тиімділік немесе шығын.
• Шешім қабылдаушы — баламаларды бағалап, соңғы таңдауды жүзеге асыратын тұлға немесе ұйым.

Мысалы, кәсіпорын жаңа жабдық сатып алуды жоспарласа, оның мақсаты өнімділікті арттыру болуы мүмкін. Баламалар ретінде бірнеше жабдық түрі қарастырылады. Бағалау критерийлеріне сатып алу құны, өнімділігі, энергия тұтынуы және қызмет көрсету шығындары жатады. Бюджет мөлшері шектеу ретінде белгіленеді.

2. Шешім қабылдау міндеттерінің жіктелуі

Шешім қабылдау міндеттері ақпараттың толықтығына, мақсаттардың санына және нәтижелердің сипатына қарай жіктеледі.

Ақпараттың анықтылық деңгейіне байланысты:

1. Анықтылық жағдайындағы шешімдер. Әр баламаның нәтижесі алдын ала белгілі болады. Мысалы, белгіленген бағамен тауар сатып алу кезінде жалпы шығынды есептеу.
2. Тәуекел жағдайындағы шешімдер. Ықтимал нәтижелер белгілі, ал олардың ықтималдықтарын бағалауға болады. Мысалы, нарық сұранысының жоғары, орташа немесе төмен болу ықтималдығы белгілі болғанда өндіріс көлемін таңдау.
3. Белгісіздік жағдайындағы шешімдер. Болашақ жағдайлардың ықтималдықтары белгісіз немесе оларды сенімді түрде бағалау мүмкін емес. Мұндайда Вальд, Сэвидж және Гурвиц критерийлері қолданылады.
4. Қақтығыс жағдайындағы шешімдер. Нәтиже бірнеше қатысушының әрекетіне байланысты болады. Мұндай міндеттер ойындар теориясы арқылы зерттеледі.

Бағалау критерийлерінің санына байланысты:

• бір критерийлі міндеттерде шешім бір негізгі көрсеткіш бойынша бағаланады;
• көпкритерийлі міндеттерде бірнеше көрсеткіш қатар қарастырылады.

Шешім қабылдау мақсатына байланысты міндеттер максималды пайда алу, шығынды азайту, ресурстарды тиімді бөлу, тәуекелді төмендету немесе бірнеше мақсат арасындағы тепе-теңдікті табу міндеттері болуы мүмкін.

Шешім қабылдауда барлық критерий бойынша ең жақсы баламаны табу әрдайым мүмкін емес. Мысалы, ең арзан жабдықтың өнімділігі төмен, ал ең өнімді жабдықтың бағасы жоғары болуы мүмкін. Сондықтан критерийлердің маңыздылығын ескеріп, негізделген таңдау жасау қажет.

3. Шешім қабылдау процесінің кезеңдері

Шешім қабылдау бірнеше өзара байланысты кезеңнен тұрады.

Бірінші кезең — мәселені анықтау. Шешуді қажет ететін мәселе нақты тұжырымдалады. Мәселенің пайда болу себептері, мақсаттары және күтілетін нәтижелері анықталады.

Екінші кезең — ақпарат жинау және талдау. Шешімге әсер ететін деректер жиналады. Ақпараттың сенімділігі, толықтығы және өзектілігі тексеріледі.

Үшінші кезең — баламаларды қалыптастыру. Мәселені шешудің ықтимал нұсқалары анықталады. Баламалар бір-бірінен ерекшеленіп, қойылған мақсатқа жетуге мүмкіндік беруі керек.

Төртінші кезең — критерийлер мен шектеулерді белгілеу. Баламаларды салыстыру көрсеткіштері таңдалады. Қаржылық, техникалық, уақыттық және басқа шектеулер ескеріледі.

Бесінші кезең — баламаларды бағалау. Әр нұсқаның нәтижелері есептеледі немесе сапалық тұрғыдан бағаланады. Қажет болған жағдайда математикалық модельдер мен компьютерлік бағдарламалар пайдаланылады.

Алтыншы кезең — шешімді таңдау. Бағалау нәтижелері салыстырылып, мақсатқа барынша сәйкес келетін балама анықталады.

Жетінші кезең — шешімді іске асыру және бақылау. Таңдалған нұсқа жүзеге асырылады. Нақты нәтиже жоспарланған көрсеткіштермен салыстырылып, қажет болса түзетулер енгізіледі.

Осы кезеңдердің жүйелі орындалуы шешімнің негізділігін арттырады. Сонымен қатар шешім қабылдау әрдайым бір бағытта жүрмейді: жаңа ақпарат пайда болғанда алдыңғы кезеңдерге қайта оралу қажет болуы мүмкін.

4. Шешім қабылдауды қолдау жүйелері

Шешім қабылдауды қолдау жүйелері (ШҚҚЖ) — шешім қабылдаушыға деректерді талдау, баламаларды бағалау және ықтимал нәтижелерді салыстыру арқылы көмектесетін ақпараттық жүйелер.

Олардың негізгі құрамдас бөліктері:

• Деректер базасы — шешім қабылдауға қажетті бастапқы ақпаратты сақтайды.
• Модельдер базасы — математикалық, статистикалық және оңтайландыру модельдерін қамтиды.
• Талдау құралдары — есептеулерді орындауға және нәтижелерді салыстыруға мүмкіндік береді.
• Пайдаланушы интерфейсі — жүйемен өзара әрекеттесуді қамтамасыз етеді.
• Білім базасы — белгілі бір салаға қатысты ережелерді, фактілерді және сараптамалық білімді сақтайды.

ШҚҚЖ мақсатына қарай деректерге бағытталған, модельдерге бағытталған, білімге бағытталған және құжаттарды талдауға бағытталған жүйелерге бөлінуі мүмкін. Кейбір жүйелер осы бағыттардың бірнешеуін біріктіреді.

Мысалы, білім беру ұйымында студенттердің үлгерімі, сабаққа қатысуы және оқу жүктемесі туралы деректерді талдау арқылы қосымша қолдау қажет білім алушыларды анықтауға болады. Ал өндірісте мұндай жүйелер жабдықтарды таңдау, өндіріс жоспарын құру немесе ресурстарды бөлу кезінде қолданылады.

Шешім қабылдауды қолдау жүйесі соңғы шешімді міндетті түрде өзі қабылдамайды. Ол есептеулерді жеңілдетіп, ақпаратты құрылымдап, ықтимал нұсқаларды ұсынады. Соңғы таңдау шешім қабылдаушының жауапкершілігінде қалады.

Қорытынды

Шешім қабылдау теориясы мақсаттарды, баламаларды, критерийлерді және шектеулерді жүйелі түрде қарастыруға негізделеді. Шешім қабылдау міндеттерінің ерекшеліктерін анықтау тиісті математикалық әдісті таңдауға мүмкіндік береді. Ал шешім қабылдауды қолдау жүйелері ақпаратты өңдеу мен талдауды автоматтандырып, негізделген шешім қабылдауға көмектеседі.