6. ҰЙЫМДАҒЫ ҚАҚТЫҒЫСТАРДЫ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ

6.1 Ұйымдағы қақтығыстарды талдау және басқару үшін ақпаратты жинау және өңдеу әдістері.

6.2 Ақпаратты жинаудың негізгі әдістері: бақылау, құжаттарды талдау, сауалнама, case-stady әдісі, сараптамалық бағалау, имитациялық әдіс.

6.3 Конфликтологиялық ақпаратты талдау әдісі: статистикалық әдіс, жүйелік талдау, тарихи талдау, салыстырмалы талдау.

6.1 Ұйымдағы қақтығыстарды талдау және басқару үшін ақпаратты жинау және өңдеу әдістері.

Қақтығыстарды тиімді зерттеуді қамтамасыз ету үшін әдіснаманың әртүрлі деңгейлерінде тұжырымдалған принциптерді пайдалану маңызды: философиялық, жалпы ғылыми және нақты ғылыми. Қақтығыстарды зерттеудің келесі жеті қағидасы философиялық және жалпы ғылыми болып табылады:

1. Даму қағидасы. Бұл қағида қақтығыстарды зерттей отырып, олардың эволюциясының тенденцияларын анықтауды талап етеді – қақтығыстың бір түрден екіншісіне, көбінесе қарапайымнан күрделіге қарай біртіндеп, ұзақ мерзімді, үздіксіз дамуы. Қақтығыстардың эволюциясының заңдылықтарын білу қазіргі қақтығыстар мазмұнын анағұрлым тереңірек түсінуге көмектеседі және олардың дамуының ықтимал нұсқаларының дәлірек және ұзақ мерзімді болжамын береді.

Әрбір нақты қақтығыстық өзара әрекеттестік те үздіксіз өзгерісте болады, өзіндік динамикасы бар. Қақтығысты бағалау кезінде оның бұрын басқаша болғанын және болашақта сөзсіз өзгеретінін есте ұстаған жөн.

2. Әмбебап коммуникация қағидасы. Бұл қағиданың гносеологиялық мәні мынада: қақтығысты зерттегенде оның жеке элементтерін қарастырумен шектеліп қалмай, қақтығыстың басқа құбылыстармен және оның ішкі құрылымдары арасындағы байланыстарының максималды санын зерттеуге ұмтылады. Қақтығыстың өзі дамып отырған ортамен өзара байланысының барлығын толық зерттеу, әрине, мүмкін емес, оның ішінде мұндай байланыстар сансыз көп.

3. Диалектиканың негізгі заңдылықтары мен жұптық категориялары барлық деңгейдегі қақтығыстарды зерттеу процесінде әдістемелік рөл атқарады. Қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күресінің заңы қақтығыстың дамуының ішкі көзін көрсетеді: қарама-қарсы жақтардың, күштердің, тенденциялардың бірлігі мен күресі.

4. Теорияның, эксперименттің және практиканың диалектикалық бірлігі қағидасы. Ғылыми таным процесінде бұл қағида біліміміздің ақиқатқа қарай қозғалысының диалектикасын және таным процесіндегі тәжірибенің шешуші рөлін ашады.

Конфликтологиялық зерттеулердің маңызды мәселесі – қақтығыстарды зерттеу процесінде теория, эксперимент және тәжірибе арасындағы байланыстың логикасы. Зерттеу келесі жолмен жүргізілсе, конфликтология қарқынды дамиды.

Дамудың үш деңгейінің әрқайсысында (сипаттаушы, түсіндірмелі, басқарушылық) конфликтология мағыналы модельдердің үш түрін құруға жүгінеді:

· Теориялық (концептуалды);

· Процессуалдық (ғылым әдістері);

· Эмпирикалық (сенімді эмпирикалық білім).

Қақтығыстарды талдау процесінде үнемі тәжірибеге жүгіну, алынған алдын ала нәтижелерді олардың нақты жағдайға сәйкестігі тұрғысынан бағалау, талдау әдістемесін жетілдіру және ұсынылған болжамдарға сәйкес ұсынылған гипотезаларды нақтылау қажет.

5. Жүйелі көзқарас қағидасы. Қақтығыстарды талдай отырып, оларды иерархиялық байланысқан ішкі жүйелерден тұратын күрделі ұйымдастырылған объектілер ретінде қарастыру қажет, олар өз кезегінде жоғары деңгейдегі жүйелерге ішкі жүйелер ретінде кіреді. Қақтығыс құрылымын құрайтын элементтердің барлық алуандығын, олардың арасындағы байланыстарды, сонымен қатар зерттелетін конфликтінің оған қатысты сыртқы құбылыстармен байланысын анықтау маңызды.

Жүйелі көзқарас қағидасы белгілі бір қақтығыстың дамуындағы оң немесе теріс тенденциялардың себептерін іздеу әдістемесінде басшылыққа алады. Егер ұқсас оң және теріс сәттер жүйенің бір емес, бірнеше элементінде пайда болса, онда оның себептерін, ең алдымен, осы элементтерден емес, жүйенің өзінен іздеу керек.

6. Нақты тарихи көзқарас қағидасы. Қақтығыстарды зерттеу процесінде олар дамитын барлық нақты жағдайларды: орын, уақыт, белгілі бір ұжымдағы нақты жағдайды ескеру қажеттігін көрсетеді.Әрбір қақтығыс табиғаты бойынша бірегей. Нақты тарихи көзқарас қағидасы бірегейлікті іздеуге бағытталған.

7. Объективтілік принципі. Бұл қақтығыстарды ғылыми талдаудың маңызды принциптерінің бірі. Ол конфликтологтан жеке және топтық мүдделердің, көзқарастардың және басқа да субъективті факторлардың қақтығысты зерттеу процесі мен нәтижелеріне ықпалын барынша азайтуды талап етеді.

Қақтығыстарды зерттей отырып, оларды сол қалпында көру керек, қазіргі жағдайды безендірмеу, армандамау, өзімізден озып кетпеу, жағдайды байсалды түрде бағалау, оның жағымды және жағымсыз жақтарын ескеру қажет. Істің нақты жағдайын білу негізінде ғана дұрыс шешім қабылдауға, адамдарды, қақтығыстарды, ұйымдарды басқаруға болады.

Қақтығыс деңгейі неғұрлым жоғары болса, оны зерттеудегі объективтілік қағидасы талаптарын орындау қиынырақ болады.

Қақтығыстарды зерттей отырып, оларды иерархиялық байланысқан ішкі жүйелерден тұратын және өз кезегінде жоғары деңгейлі жүйеге ішкі жүйелер ретінде кіретін күрделі ұйымдастырылған объектілер ретінде қарастыру қажет. Қақтығыстың құрылымын құрайтын элементтердің барлық алуандығын, олардың арасындағы байланыстарды, сонымен қатар зерттелетін конфликтінің оған қатысты сыртқы құбылыстармен байланысын анықтау маңызды.

Қазіргі конфликтология өзінің жеке құралдарын жасамайды, бірақ білімнің басқа салаларында жасалған әдістерді кеңінен қолданады.

1. Бақылау – оқиғалар мен олар болып жатқан жағдайларды тікелей және дереу тіркеу. Олар әртүрлі деңгейдегі қақтығыстарды зерттеу үшін қолданылады – жеке тұлғадан мемлекетаралыққа дейін. Қақтығыстық оқиғаларды мақсатты, ұйымдасқан, тікелей қабылдау және жазу арқылы зерттелетін объект туралы алғашқы ақпаратты жинау әдісі ретінде бақылаудың бірқатар артықшылықтары бар. Бақылау барысында қақтығыс тікелей қабылданады. Бұл қақтығысқа қатысу (бақылаушы қарсыластардың бірі ретінде әрекет етеді) және қақтығысты сырттан қабылдау (куәгер, екінші дәрежелі қатысушы, делдал) арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін. Бақылау қақтығысты көптеген факторлардың әсерін, олардың «салмағын» және әсер етудің тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді. Бақылау кезінде қақтығыстың жүру жағдайларының табиғилығы сақталады. Қақтығысты динамикада зерттеуге болады.

Алайда қақтығысты зерттеу әдісі ретінде бақылаудың да кемшіліктері бар: байқалатын жағдайдың жеке сипаты; бақылаушы мен конфликттің өзара ықпалы. Бақылаушы қайсыбір дәрежеде жанжаға қатысушыға айналады, ал оның психикасы соғысушы тараптарға тән өзгерістерге ұшырайды (бұрмаланған қабылдау, жағымсыз эмоциялар, әділ позицияны іздеу және т.б.). Осылайша алынған фактілер жеке, субъективті бағалаудың ізін қалдырады. Сондай-ақ бақылаушының жеке тәжірибесінің, білімінің, көзқарасының, эмоционалдық жағдайының қақтығыстарын зерттеу нәтижелеріне әсерін ескеру қажет. Кемшіліктерге бақылау нәтижелерін өңдеудің күрделілігі де жатады.

2. Социометрия – топтағы тұлғааралық эмоционалдық байланыстарды бағалауға арналған әлеуметтік-психологиялық тест, конфликтологияда шағын топтағы шиеленіс қатынастарын анықтау үшін қолданылады. Социометрия топтың әрбір мүшесінің ұсынылған критерийлер бойынша басқаларға деген қатынасын анықтауға негізделген.

Социометрияның әртүрлі модификациялары әзірленді:

· координаталық социограмма әдісі зерттелетін топтардағы ресми қарым-қатынаста конфликті жұптарды, немқұрайлы тұлғаларды, оң және теріс статусы бар микротоптарды бөліп көрсетуге мүмкіндік береді;

· кеңістіктік социометрия субъектінің жақынырақ қарым-қатынасы бар топ мүшелерін анықтауға мүмкіндік береді;

· түс қатынасы тесті респонденттің топтағы конфликті қатынастарын зерттеушіден жасыру ойы болған жағдайда және т.б. анықталады.

3. Құжаттарды зерделеу – қолжазба немесе басып шығарылған сынақта (еңбек шарттары, ұйымдар арасындағы шарттар, лауазымдық нұсқаулықтар, нақты бұйрықтар мен нұсқаулар, түсіндірме жазбалар, есептер және т.б.) компьютерлік дискетте, пленкада және т.б. жазылған қайшылықтарды ретроспективті талдауға арналған ақпаратты зерттеу. Ақпарат әріптер, сандар, стенографиялық және басқа белгілер, сызбалар, фотосуреттер, дыбыс жазбалары және т.б. болуы мүмкін. Әдетте, құжаттарды тексеру кезінде көптеген және әртүрлі дереккөздермен байланысты қиындықтар туындайды. Сондықтан оларды зерттеудің мазмұндық талдау (сандық талдау) деп аталатын ерекше әдісі қолданылады. Бұл әдістемені қолдану кезінде құжаттың маңызды мазмұнын көрсететін белгілерін тауып есептеуге болады.

4. Сауалнама қазіргі уақытта қақтығыстарды зерттеуде ең кең тараған және қақтығыстың болуын және оның ауырлық дәрежесін диагностикалауға арналған әртүрлі шкалаларды, қақтығыстар кезіндегі мінез-құлықтың таңдалған стратегияларын анықтайтын сынақ процедураларын қамтиды.

Тестілеу процедуралары сынақ субъектісі таңдаған қақтығыстағы мінез-құлық стратегияларын анықтауға мүмкіндік береді. Қазіргі тәжірибеде қақтығысдасушы тараптардың өзара әрекетін анықтау үшін сауалнама әдістерінің кең ауқымы қолданылады.

5. Эксперимент. Қақтығысты эксперименттік зерттеу қақтығыстық жағдайларды, негізінен зертханалық жағдайларда модельдеуге және адамның осы жағдайларға реакциясын бекітуге негізделген. Әзірленген эксперименттік ойын процедураларының ішінде матрицалық ойындар, келіссөздер ойындары (қатысушылардың бір жақты немесе өзара тиімділікке қол жеткізуге тырысатын бір-бірімен қарым-қатынасы), коалициялық ойындар, қозғалыс ойындары (тапсырма бағыты бойынша тараптардың қозғалысымен) және әлеуметтік ойындар – тұзақтар, сондай-ақ соқтығысты имитациялайтын неғұрлым күрделі конфликті жағдайлар. Бірақ мұндай қақтығыстарды зерттеу ұйымдық сипаттағы қиындықтармен байланысты, олардың кейбіреулері моральдық тұрғыдан қабылданбайды. Сонымен қатар, шындықтағы адам мінез-құлқының күрделі формалары әлдеқайда бай болып шығады; ойын жағдаятында ашылған өзара байланыстар нақты қақтығыстарда көрінбеуі мүмкін.

6. Жүйелік – ситуациялық талдау – қақтығыстарды бірлік бойынша зерттеу. Талдау бірлігі ретінде қақтығыстық ситуация – қақтығыстың барлық негізгі қасиеттері бар, белгілі бір мазмұны мен динамикалық сипаттамалары, уақыттық және кеңістіктік шекаралары бар ең кіші бүтін, бөлінбейтін бөлігі пайдаланылады. Зерттеу барысында қақтығыстың барлық негізгі және қосалқы қатысушылары анықталады. Қақтығыстардың өзара әрекеттесуінің кеңістіктік шекаралары анықталады. Қақтығыс дамуында фазалар ажыратылады, оның барысында оның негізгі қатысушыларының өзара әрекеттесу сипаты сапалы түрде өзгермейді. Қақтығыс жағдайының кеңістіктік, уақыттық және мазмұндық шекарасын анықтағаннан кейін оның жүйелік талдауы жүргізіледі. Талдау бірлігі ретінде қақтығысты жағдайды пайдалану нақты қақтығыстар туралы ақпаратты стандарттау, сақтау және жинақтауға мүмкіндік береді. Қақтығыстық жағдай қақтығыстардың сипаттамаларын «жалпы» емес, нақты адамдар мен әлеуметтік топтардың мінез-құлқы туралы белгілі бір ақпаратты жүйелеу негізінде зерттеуге мүмкіндік береді. Қақтығыс жағдайлары ретроспективті түрде (құжаттарды зерделеу, қақтығыс қатысушылары мен куәгерлерінен сұхбат алу) және оқиғалардың нақты дамуы кезінде тікелей талдауға болады. Ситуациялық талдау жүргізу үшін қақтығыстың негізгі сипаттамаларын көрсететін арнайы форма әзірленеді.

7. Математикалық модельдеу. Заманауи компьютерлік технологияларды тарта отырып, математикалық модельдеу фактілерді қарапайым жинақтау мен талдаудан нақты уақыттағы дамуда оқиғаларды болжау мен бағалауға көшуге мүмкіндік береді.

Қақтығыстың математикалық моделі – қақтығыс параметрлері (сыртқы жағдайларды және қақтығыстың шамалы өзгеретін сипаттамаларын көрсетеді) және айнымалы құрамдас бөліктерге бөлінген, формальды байланыстар жүйесі. Конфликтологияда қолданылатын математикалық модельдердің ішінде ықтималдық үлестірімдері, Марков тізбегі, мақсатқа бағытталған мінез-құлық модельдері және имитациялық модельдер кіреді. Бүгінгі күні келесі қасиеттерге ие қақтығысты талдау мен сипаттауда ең үлкен жетістіктерге қол жеткізілді: қақтығысқа қатысушылардың саны - екі, әрбір қатысушының әрекет тәсілдерінің саны және олардың жеке мақсаттары диаметральді қарама-қарсы. Бұл шектеулер, сондай-ақ қақтығыстарға қатысушылардың мақсаттары мен стратегияларының анық еместігі математиктер жасаған сипаттамалар қолданылатын нақты тұлғааралық өзара әрекеттесу жағдайларының ауқымын айтарлықтай азайтады.

8. Тұлғалық тесттер. Мамандар жеке тұлғаның қақтығыстарының күшеюін көрсететін қасиеттердің және жағдайлардың ауырлығын анықтайтын бірқатар дәлелденген сынақтарды пайдаланады. Тұлғалық қақтығыстардың белгілі бір аспектілерін анықтауға және оның деңгейін анықтауға мүмкіндік беретін ең жиі қолданылатын жалпыға бірдей танылған тесттер мен сауалнамалар қатарына мыналар жатады:

· А.Басс - А.Дарки тесті (адамның агрессивтілігінің жеке деңгейін анықтауға арналған).

· Т.Лири тұлғааралық қатынастардың диагностикасы (жеке тұлғаның басқаларға қатынасының басым түрін анықтауға мүмкіндік береді);

· Г.Айзектің тұлғалық сынағы (екі шкала – «экстраверсия – интроверсия» және «невротизм – тұрақтылық» шкаласының көмегімен тұлға темпераментінің түрін анықтауға мүмкіндік береді).

· Кеттеллдің 16 факторлы тұлға сауалнамасы (қақтығысқа әсер ететін психологиялық сипаттарды анықтауға мүмкіндік береді - құпиялық, практикалық, қатыгездік, қаталдық, амбиция және т.б.).

· Ч.Спилбергер – Ю.Ханиннің реактивті және жеке мазасыздану шкаласы (мазасыздықты эмоционалдық күй және тұлғалық қасиет ретінде өлшеуге арналған).

· Х.Зален – Д.Штоктың «Q – сұрыптау» әдісі (тәуелділік – тәуелсіздік, көпшіл – көпшілдіктің жоқтығы, күресуге ұмтылу – ұрыстан қашу сияқты мінез-құлық тенденцияларының көрінісін өлшеуге мүмкіндік береді).

Тұлға тестілері зерттеу мақсатында және қақтығысқа қатысушылар туралы ақпарат көздері ретінде пайдаланылады, бірақ қатаң мағынада олар қақтығыстың өзін зерттеу әдістері болып табылмайды.

Қазіргі конфликтологияда дәстүрлі түрде деректердің семантикалық интерпретациясын жүзеге асыратын сапалық әдістерге көбірек көңіл бөлінеді. Сонымен қатар, жалпы ғылыми сапалық әдістермен (анализ, синтез, индукция, дедукция және т.б.) қатар эмпирикалық сапалық әдістер пайда болды:

· кейс-стади әдісі – біртұтас нақты қақтығысты зерттеу және тұжырымдар негізінде қалыптасқан теорияны қайта құру;

· сараптамалық сауалнама – тұлғалардың құзыретті тобына сауалнама жүргізу;

· фокус – топтарды зерттеу әдісі.

Қақтығыс құбылысының күрделілігі, тәсілдер әртүрлілігі қақтығысты зерттеудің әдістемелік тәсілдері мен әдістерінің алуан түрлілігін анықтайды.

Қақтығыстарды зерттей отырып, оларды иерархиялық байланысқан ішкі жүйелерден тұратын және өз кезегінде жоғары деңгейдегі жүйеде ішкі жүйелер ретінде кіретін күрделі ұйымдастырылған объектілер ретінде қарастыру қажет. Қақтығыс құрылымына кіретін элементтердің барлық түрлерін, олардың арасындағы байланыстарды, сондай-ақ зерттелетін қақтығыстың оған қатысты сыртқы құбылыстармен қарым-қатынасын анықтау маңызды. Қазіргі заманғы конфликтология өзінің жеке құралдарын жасамайды, бірақ білімнің басқа салаларында әзірленген әдістер мен тәсілдерді кеңінен қолданады (8-кесте).

9-кесте. Конфликтологиялық ақпаратты зерттеу әдістері.

№	Әдіс	Сипаты
1	бақылау	конфликтологтың жағдайды және оның қажетті элементтерін конфликтология тұрғысынан тікелей және жанама тіркеуі.
2	құжаттардызерттеу	материалдық ортада тіркелген қақтығыстар туралы ақпаратты зерттеу.
3	сауалнама	ауызша (сұхбат) және жазбаша (сауалнама) сұрақтарына жауап алу арқылы эмпирикалық ақпаратты жинау. Социометриялық сауалнама шағын топтардағы қатынастарды өлшейді.
4	case-study әдісі	нақты өмірден әртүрлі қақтығысты жағдайларды зерттеу және олардың негізінде практикалық тұжырымдар алу.
5	Сараптамалық бағалау	осы саладағы құзыретті тұлғаларды қосу.
6	Имитациялық әдіс	ықтимал қақтығыстарды ойындар, атап айтқанда іскерлік ойындар арқылы модельдеу және ойын нәтижелері бойынша конфликтогендерді құрайтын ең осал жерлерді анықтау.

Мақсаттар мен міндеттерге байланысты сауалнамалардың түрлері бөлінеді: сараптамалық, ситуациялық, проблемалық және панельдік.

· Сараптамалық сауалнама – білімді адамдардың, мамандардың, өз ісінің кәсіби мамандарының ұйым қызметінің белгілі бір бағыттарын бағалауы. Компанияны қызықтыратын мәселелер бойынша белгілі бір мамандар тобының пікірі анықталады.

· Ситуациялық сауалнама белгілі бір уақытта белгілі бір проблема бойынша ұйымның қызметі туралы мақсатты аудиторияның пікірін анықтау үшін жүргізіледі.Проблемалық сауалнамалар нақты мәселені зерттеуді ғана емес, оны шешу жолдарын да мақсат етеді.

· Панельдік сауалнамалар ұзақ уақыт бойы респонденттердің бір тобына жүгінуді қамтиды.

· Социометрия да қолданылады – шағын әлеуметтік топтардағы қатынастардың достық дәрежесін сандық өлшеу және талдау әдісі (жанашырлық пен антипатия). Бейнелеп айтқанда, топтың әрқайсысы "барлауға кім барады" деген сұраққа жауап береді, қоғамдық пікір көшбасшылары анықталады.

Негізгі әдіс – сауалнамалар немесе ауызша ақпарат жинау әдістері. Іс жүзінде сауалнамалардың келесі түрлері жүргізу әдістеріне сәйкес қолданылады:

· Сауалнама (жазбаша сауалнама): бетпе — бет – жеке немесе топтық; почта немесе газет, журнал арқылы сырттай.

· Жеке сұхбат – бетпе – бет ауызша сөйлесу. Сұхбаттың еркін, терең, фокусталған, стандартты және басқа түрлері қолданылады.

· Телефон және интерактивті сауалнамалар. Телефон және интерактивті сауалнамалар бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен қолданылады, бірақ өкілдік емес, зерттеу емес, журналистік функцияны орындайды.

· Ұйымды қызықтыратын тақырыптар бойынша топтық сұхбат нысаналы топтардың 7-10 өкілінен тұратын фокус – топ нысанында өткізіледі.

Қақтығыстарды зерттеуде конфликтологиялық ақпаратты зерттеу әдістерімен қоса, конфликтологиялық деректерді талдау әдістері де қолданылады.

10-кесте. Конфликтологиялық деректерді талдау әдістері.

№	Әдіс	Сипаты
1	Статистикалық әдіс	орташа мәндерді анықтау технологиясын қолдану, айнымалылардың көпөлшемді таралуы, сандық және сапалық белгілер арасындағы корреляциялық байланыстар, сондай-ақ қарапайым ресми деректерді пайдалану.
2	Математикалық әдіс	математикалықформулаларды, модельдердіқолдану.
3	Жүйелік талдау	қақтығыстың басқа процестермен, жүйе элементтерімен байланысын анықтау.
4	Тарихи талдау	қақтығыстарды хронологиялық тұрғыда зерттеу.
5	Компаративтік талдау	белгілі бір элементтермен бірдей әртүрлі қақтығыс жағдайларын салыстыру.

Қақтығыстағы жағдайды талдау мен бағалаудың жеті қадамы бар:

1. қажетті ақпаратты алу.

2.қақтығыс объектісі мен пәні, оның себептерін анықтау.

3. қақтығыс динамикасын талдау.

4. қақтығыс тараптарының әрқайсысы үшін мінез құлық стратегияларына свот талдау жасау.

5. қақтығыс субъектілерінің мінез-құлық тактикасын айқындау.

6. қақтығыс болатын ұйымның ішкі жән сыртқы ортасын талдау.

7. қадамдық конфликтограмма құру.

Қақтығыстарды уақытылы диагностикалау алдын алу үшін де, конструктивті шешу үшін де маңызды. Сонымен қатар, маманға олардың зерттеу мүдделері үшін қақтығыстарды анықтау және бағалау әдістері мен тәсілдері қажет. Сондықтан жүргізілген зерттеулер қақтығыстарды зерттеудің әртүрлі әдістерінің пайдалылығы тұрғысынан қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Сонымен, конфликтология ғылым ретінде даму кезеңінде қақтығыстарды зерттеу үшін әртүрлі сауалнамалар, тесттер мен әдістерді қолдана алатынын ажыратуға болады. Мысалы, Т.Лири әдісі, Басс-Дарки тесті, 16 факторлы Кетелл сауалнамасы, реактивті және жеке мазасыздану шкаласы, Q-сұрыптау әдісі және т.б.

Сонымен қатар қақтығыстарды зерттеудің бақылау, социометрия және оның модификациялары сияқты әдістері де қолданылады; модульдік техника: түс қатынасын тексеру; қақтығыстарды ретроспективті талдау; құжаттарды зерттеу; сауалнамалардың әртүрлі түрлері; эксперимент түрлері де бар.

Қақтығыстарды зерттеу әдістерін қолдану кезінде белгілі бір философиялық, жалпы ғылыми және нақты ғылыми қағидаларын қолдану қажет болады. Қақтығыстарды зерттеудің жалпы ғылыми қағидалары келесілер болып табылады:

· даму;

· әмбебап коммуникация;

· диалектиканың негізгі заңдары мен категорияларының талаптарын сақтау;

· таным процесіндегі теория, эксперимент және практиканың бірлігі;

· жүйелі көзқарас, объективтілік.

Конфликтологияның әдіснамалық қағидаларының өзі келесі қағидалар болып табылады: пәнаралық, сабақтастық, эволюционизм және жеке көзқарас.

Зерттеу қағидаларымен қоса әдістерді қолдану қақтығыстардың тиімді және дер кезінде алдын алуға кепілдік береді.