4. ҰЙЫМДАҒЫ ҚАҚТЫҒЫСТАРДЫҢ ТИПОЛОГИЯСЫ

 

4.1 Ұйымдағы қақтығыстардың типологиясының түсінігі.

4.2 Тұлғаішілік қақтығыстар, оның түрлері мен шешілу жолдары.

4.3 Ұйымдағы қақтығыстардың әр түрлі факторларға байланысты жіктелуі.

 

4.1 Ұйымдағы қақтығыстардың типологиясының түсінігі.

Ұйым түрлі қақтығыстарсыз өмір сүре алмайды. Себебі ол әр түрлі тәрбие, көзқарас, мақсаттар, қажеттіліктер мен ұмтылыстармен сипатталатын адамдардан тұрады. Кез келген қақтығыс – келісімнің болмауы, пікірлер мен көзқарастардың келіспеушілігі, әртүрлі бағыттағы позициялар мен мүдделердің қайшылығы.

Ұйымдарды басқарудағы қақтығыстардың түрлері әртүрлі деңгейлерде қарастырылады: әлеуметтік, психологиялық және әлеуметтік-психологиялық. Командадағы қақтығыстардың түрлері оң немесе теріс болуы мүмкін. Іскерлік ортадағы қақтығыстар ұйым мүшелерініңұстанымдарын анықтауға, өз әлеуетін көрсетуге мүмкіндік беретініне сенеді.Бұдан басқа, олар проблемалардың кешенді шолуы мен баламаларды анықтайды. Осылайша, ұйымдағы қарсылық оның дамуына және өнімділігіне жиі әкеп соғады.

Еңбек қатынастары қақтығыстарда ұарсыласу қозғаушы күш және мотивация болып табылады. Өз кезегінде, қорқыныш пен қақтығыстарды болдырмау қақтығыстың сәтті шешілу мүмкіндігі туралы белгісіздікпен туындайды. Сондықтан да қақтығыс құралы ретінде қабылдануы керек.

Жұмыс ұжымындағы қақтығыстар қатысушыларға тиесілі ұйымдық деңгейлермен анықталады және нәтижесінде қақтығыстар келесідей бөлінеді:

 – тігінен, иерархиялық баспалдақтың әртүрлі деңгейлері арасында байқалады (мұндай қақтығыстар көпшілік болып табылады);

– көлденең, компания қызметінің белгілі бір салалары арасында, ресми топтар мен бейресми ұжымдар арасында кездеседі;

– аралас, тік қарама-қайшылықтар мен көлденең қақтығыстардың элементтері.

Бұдан басқа, ұйымдағы қақтығыстар келеңсіз жағдайлардың пайда болуы мен қалыптасуы саласында жүйеленген және келесілерден тұрады:

– кәсіпкерлік, яғни субъектілердің кәсіптік қызметіне және функционалдық міндеттердің орындалуына байланысты;

– бейресми мүдделерге әсер ететін жеке тұлғалар.

Сондай-ақ, қақтығыстар жеңімпаздар мен жеңілгендер арасында бөліну арқылы жіктеледі:

– симметриялы, яғни қарсыласудың нәтижелерін тең бөлу;

– асимметриялы, кейбіреулері басқаларға қарағанда әлдеқайда артық жоғалтқанда байқалады.

Ауырлық тұрғысынан, қақтығыстар жасырын және ашық қақтығыстарға бөлінеді.Жасырын қақтығыс, әдетте, олардың арасында қарама-қайшылық бар екеніне көз жеткізуге тырыспайтын екі адамға әсер етеді. Ашық қарсылық басшылық тарапынан ұйым үшін қауіпті деп есептеледі.

Шиеленіс жағдайлары дисбитивтік (компанияның зиянына) және сындарлы (ұйымның дамуына үлес қосу) олардың салдарына байланысты бөлінеді.

Жиі кәсіпқойларға сәйкес келмейтін наразылықтар және оның кәсіптік қызметіне және жұмыс нәтижелеріне қатысты талаптар қойылған немесе қызметкерлердің жеке мұқтаждарына немесе оның мүдделеріне тән талаптарға сәйкес келмейтін сипаттағы қақтығыстардың түрлері мысал болып табылады. Мұндай қарама-қайшылықтар – еңбекке аса ауыр тиюге жауап ретінде қабылданады. Адамдар арасындағы қақтығыстар басшылар арасында жиірек кездеседі. Топтық қақтығыстар бәсекелестікке негізделген. Басқарудағы қақтығыстардың барлық түрлерін шешу үшін көшбасшыға компромисске бару қажет.

 

4.2 Тұлғаішілік қақтығыстар, оның түрлері мен шешілу жолдары.

Тұлға ішілік қақтығыстарда қатысушылар адамдар емес, көбінесе жеке адамның ішкі дүниесінің әртүрлі психологиялық факторлары болып көрінетін немесе үйлеспейтін қажеттіліктер, мотивтер, құндылықтар, сезімдер және т.б. болады.

Ұйымдағы жұмысқа байланысты тұлға ішілік қақтығыстар әртүрлі формада болуы мүмкін. Ең жиі кездесетіндердің бірі – рөлдік қақтығыс, ол адамның әртүрлі рөлдері оған қарама-қайшы талаптар қояды. Көбінесе тұлға ішілік қақтығыс өндірістік талаптардың жеке қажеттіліктерге немесе құндылықтарға сәйкес келмеуінің нәтижесі болып табылады. Мысалы, жақсы отағасы бола отырып (әке, шеше, күйеу, әйел және т.б. рөлі) адам кештерді үйде өткізуі керек, ал басшы лауазымы оны жұмыста қалуға мәжбүр етуі мүмкін. Бұл қақтығыстың себебі – жеке қажеттіліктер мен өндірістік талаптардың сәйкес келмеуі.

Тұлға ішілік қақтығыс бір адамға қарама-қайшы талаптар қойылғанда да болады. Мысалы, цех бастығы бригадирге бөлшектердің белгілі бір бөлігін босатуды тапсырса, ал техникалық басшы сол уақытта жабдықты техникалық тексеруден өткізуді тапсырды. Бұл қақтығыстың себебі командалық бірлік принципінің бұзылуы болып табылады. Жұмыс орнында жұмыстың шамадан тыс жүктелуінен немесе керісінше, жұмыс орнында болу қажет болса, жұмыстың болмауына байланысты ішкі қақтығыстар туындауы мүмкін.

Дереккөздерді талдау психологияда осы түрдегі қақтығыстарды сипаттау үшін келесі ұғымдар қолданылатынын көрсетті:

·       Интрапсихикалық;

·       Ішкі;

·       Жеке;

·       Тұлға ішілік;

·       Субъектішілік;

·       Тұлғалық;

·       Психологиялық.

Бұл терминдердің барлығы синоним ретінде қолданылады. Әрі қарай «тұлға ішілік қақтығыс» түсінігіне сипаттама берейік.

Тұлға ішілік қақтығыс– бұл әлеуметтік ортамен қарама-қайшы байланыстарды көрсететін және шешім қабылдауды кешіктіретін жеке тұлғаның ішкі әлемі құрылымдарының күресінен туындаған өткір жағымсыз тәжірибе.

Тұлға ішілік қақтығыстың ерекшеліктері:

1. Қақтығыс құрылымының ерекшелігі: жеке адамдар немесе топтардың тұлғасында конфронтация субъектілерінің болмауы, әртүрлі тұлғаішілік формациялар қақтығысқа қатысушыларға айналады.

2. Ағым мен көрініс формаларының ерекшелігі: мұндай қақтығыс қорқыныш, депрессия, күйзелістің ерекше күйлерімен жүретін қиын тәжірибелер түрінде өтеді және невроз немесе психозға әкелуі мүмкін.

Тұлға ішілік қақтығыстардың жиі кездесетін себептері:

1) біздің негізгі қажеттіліктерімізді қанағаттандыруға кедергі келтіретін физикалық кедергілер;

2) сезілетін қажеттілікті қанағаттандыруға қажетті заттың болмауы;

3) биологиялық шектеулер;

4) әлеуметтік жағдайлар.

А.Я. Анцупов пен А.И. Шипилов бойынша тұлға ішілік қақтығыс көрсеткіштерін келесі кестеден көруге болады (6-кесте).

 

7-кесте. А.Я. Анцупов пен А.И. Шипилов бойынша тұлға ішілік қақтығыс көрсеткіштері.

Когнитивті сфера

Эмоционалды сфера

Мінез – құлықтық сфера

Интегралды көрсеткіштер

·     Мен бейнесінің сәйкес келмеуі;

·     өзін-өзі бағалаудың төмендеуі;

·     өз жағдайын психологиялық тығырық деп тану;

·     өз ниетіне күмәндану.

·     психоэмоционалды стресс;

·     маңызды жағымсыз тәжірибелер.

·      қызмет сапасы мен қарқындылығының төмендеуі;

·      жұмысқа қанағаттану деңгейінің төмендеуі;

·      қарым-қатынастың жағымсыз эмоционалдық фоны.

·    бейімделудің қалыпты механизмінің бұзылуы;

·    психологиялық стресстің жоғарылауы.

 

Зигмунд Фрейдтің адам психикасын сипаттаған теориясына сәйкес тұлға ішілік қақтығыстар келесідей жіктеледі:

1. Мотивациялық қақтығыстар мотивтер мен бейсаналық ұмтылыстардың соқтығысуынан тұрады. Қалау мен қалау арасында болады.

2. Адамгершіліктік қақтығыс міндет пен қалаудың, моральдық қағидалар мен жеке ұстанымдар, тілектер мен сыртқы талаптар, оны ұстану қажеттілігі туралы парыз және күмәнның соқтығысынан тұрады. Қажеттілік пен қажеттілік арасында болады.

3. Толықсыздық кешені мен орындалмаған қалаулар қақтығысы қалаулар мен олардың қанағаттандырылуына кедергі келтіретін шындық арасындағы қақтығыс немесе физикалық мүмкіндіктердің жеткіліксіздігінен тұрады (көбінесе бұл олар сияқты болуды қалау –референттік топ пен жүзеге асыру мүмкін еместігі арасындағы қайшылық. Мен қалаймынмен істей аламыннан тұрады.

4. Рөлдік қақтығысрөл ішілік (жеке тұлғаның өзін және оның рөлін әртүрлі түсіну: мен және рөл), рөл аралық (бір адамның бірнеше рөлдерді біріктіре алмауы). Қажет пен қажеттің арасында болады.

5. Бейімделушілік қақтығыс адам мен қоршаған орта арасындағы теңгерімсіздік (кең мағынада) немесе әлеуметтік немесе кәсіби бейімделу процесінің бұзылуы. Шындық талаптары мен адам мүмкіндіктері (кәсіби, физикалық, психологиялық) арасындағы қайшылық. Қажет пен істей аламынның арасында болады.

6. Өзін-өзі бағалау, талаптар мен нақты мүмкіндіктер арасындағы адекватты емес өзін-өзі бағалау қақтығыстары (нұсқалар: төмен немесе жоғары өзін-өзі бағалау және шағымдардың төмен немесе жоғары деңгейі). Істей аламын мен істей аламынның арасында болады.

7. Жоғарыда аталған қақтығыстардың кез келген түрлерінің немесе олардың комбинацияларының ұзақ уақыт бойы сақталатын невротикалық қақтығысы. Мәні – бұл адамның өзі жағымсыз жағдайды өзгерте алмайтын және эмоционалды тәжірибелерден арыла алмайтын ауру.

Тұлға ішілік қақтығыстың салдарын келесі кестедегідей (7-кесте) бөліп көрсетуге болады.

 

8-кесте. Тұлға ішілік қақтығыстың салдары.

Конструктивті түрде шешілген тұлға ішілік қақтығыс

Деструктивті түрде шешілген тұлға ішілік қақтығыс

·               Тұлғаның жаңа деңгейлерге өтуіне ықпал етеді

·               Жеке тұлғаның адамгершілік дамуының негізі ретінде қызмет етеді

·               Мінездің дамуына әсер етеді

·               Өзін-өзі тануға мүмкіндік береді

·               Адекватты өзін-өзі бағалаудың қалыптасуына ықпал етеді

·              Іс – әрекеттің тиімділігіне қауіп төндіреді

·              Жеке тұлғаның дамуына кедергі келтіруі мүмкін

·              Толықсыздық сезімін қалыптастыра алады

·              Өмірдің мәнін жоғалтуға әкеледі

·              Тұлғааралық қатынастардың бұзылуына әкеледі

·              Невротикалық қақтығысқа айналу қаупі бар

·              Денсаулыққа зиянды әсер етеді

 

Тұлға ішілік қақтығысты шешудің ең тиімді әдісі: мүмкін болса, олардың пайда болуына жол бермеу. Тұлға ішілік қақтығыстардың алдын алу жолдарына келесілер жатады:

·          Қиын өмірлік жағдайларды болмыстың берілгені ретінде қабылдаңыз (олар белсенділікті, өз бетіңізбен жұмыс істеуді және шығармашылықты ынталандырады).

·          Өмірлік құндылықтарды қалыптастырыңыз және оларды ұстаныңыз (өмірлік принциптер көптеген жағдайлардан аулақ болуға көмектеседі).

·          Икемді, бейімделгіш болыңыз (болмыстың әдеттегі жолын бұзуға, жағдайды шынайы бағалауға және өзгертуге өз бойыңыздан күш табыңыз).

·         Ұсақ – түйек нәрселерге мойынсұнып, оны жүйеге айналдырмаңыз (тұрақты тұрақсыздық, тұрақты көзқарастарды жоққа шығару қақтығысқа әкеледі).

·          Жағдайдың дамуында жақсылыққа үміттену (оптимизм адамның психикалық денсаулығының маңызды көрсеткіші).

·          Өз қалауыңыздың құлы болмаңыз (өз қажеттіліктеріңізді қанағаттандыру мүмкіндігіңізді байсалды түрде бағалаңыз. Сократ бойынша «Бақытты болу үшін барлық қажеттіліктерді қанағаттандыруға ұмтылмай, оларды азайту керек»).

·          Өзіңізді басқаруды үйреніңіз (әсіресе эмоционалдық күйіңізді. Клавдий Гален – «денсаулық үшін күресте, құмарлықтарды басқару қабілеті бірінші орында»).

·          Ерік-жігер қасиеттерін дамыту (тек ерік көмегімен көптеген қақтығысты жағдайларды шешуге болады).

·          Өзіңіз үшін рөлдер иерархиясын реттеңіз (басқалардың тілектерін ескеру және қақтығыстарды болдырмау үшін).

·          Тұлғалық жетілудің жоғары деңгейіне ұмтылу (шынайы мораль моральдық нормаларды соқыр орындау емес, өзінің адамгершілік шығармашылығының мүмкіндігі).

·          Адекватты өзін-өзі бағалауды қамтамасыз етіңіз.

·          Мәселелерді жинақтамаңыз («мәселелерді шешуді «кейінге» ауыстыру немесе «басын құмға салған түйеқұс» күйі қиындықтарды болдырмаудың ең жақсы тәсілінен алыс).

·          Барлығын бірден қабылдамаңыз (шығудың ең жақсы жолы - ағымдағы бағдарламалар мен тапсырмаларда басымдықтарды жасау; күрделі тапсырмалар бөліктерде жақсы шешіледі).

·          Өтірік айтпаңыз (жауаптан жалтаруға, тақырыпты өзгертуге, үндемей қалуға, әзілмен кетуге болады).

·          Дүрбелең болмаңыз (егер сізде сәттілік болмаса философиялық көзқараспен қараңыз).

Өзінің даму процесінде адам қиын жағдайларда жаңа мінез-құлық тәсіліне ие болады, яғни копинг қалыптасады –бұл ішкі шиеленіс пен ыңғайсыздықпен күресу үшін қақтығысты шешудің саналы стратегияларының жиынтығы.

Бұл стратегиялар келесілерден тұрады:

1. Мінез – құлықтық:

·          белсенді ынтымақтастық және жағдайды шешуге жауапкершілікпен қатысу (доспен татуласып, екі сөзді түзетеді).

·          қолдауды іздеуге ауысу (есту және түсіну үшін).

·          басқаларға қамқорлық жасау (өз қажеттіліктері екінші жоспарға ығыстырады).

·          кейбір өз қалауларын қанағаттандыру (балық аулау, сатып алу).

·          жалғыздық және тыныштық / стресстік жағдайдан шығу жолы.

2. Эмоционалдық:

·          тітіркену

·          наразылық

·          жылау

·          көрнекі оптимизм

·          ашу – ыза

·          өзін – өзі кінәлау

·          пассивті серіктестікке көшу.

3. Танымдық (интелектуалдық):

·          алаңдаушылық немесе ойларды басқа маңызды тақырыптарға ауыстыру.

·          жағымсыз жағдайды елемеу.

·          қосымша ақпаратты іздеу (жағдайды жаңа талдау).

·          бағалаудағы салыстырмалылық (басқалармен салыстыру арқылы қол жеткізіледі – «Мен олар сияқты мүлде жаман емеспін»).

·          жағымсыз жағдайға жаңа мағына мен мән беру («Бірақ мен күштімін және табандымын»).

 

4.3 Ұйымдағы қақтығыстардың әр түрлі факторларға байланысты жіктелуі.

Қақтығыстарды жіктеудің ең кең және айқын негіздерінің бірі олардың субъектілеріне немесе қақтығысқа қатысушыларға бөлінуі болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда барлық қақтығыстар келесілерге бөлінеді:

1) тұлға ішілік;

2) тұлғааралық;

3) жеке адам мен топ арасындағы;

4) топаралық;

5) мемлекетаралық (немесе мемлекеттердің коалициялары арасындағы).

Тұлға ішілік қақтығыстың иесі – жеке тұлға. Бұл қақтығыстың мазмұны оның қарама-қайшы ұмтылыстарынан туындаған жеке адамның өткір жағымсыз тәжірибесінде көрінеді. Мысалы, З.Фрейдтің психоанализ теориясында тұлға ішілік конфликт «Ол» мен «Жоғары-Мен» (инстинкті талпыныстар мен моральдық сезімдер мен талаптар) қалаулары арасындағы қарама-қайшылықтың нәтижесінде туындайды.

Бұл қақтығыстар өзінің табиғаты мен мазмұны бойынша негізінен психологиялық болып табылады және жеке тұлғаның мотивтері, мүдделері, құндылықтары мен өзін-өзі бағалауындағы қайшылықтардан туындайды және эмоционалдық күйзеліспен және қазіргі жағдайдың жағымсыз сезімдерімен бірге жүреді. Кез келген басқа қақтығыстар сияқты ол да деструктивті де, конструктивті де болуы мүмкін, яғни жеке тұлға үшін оң және теріс салдары болуы мүмкін.

Жалпы формада тұлға ішілік қақтығысты субъектінің қазіргі жағдайы мен оның қалаған күйі, шындық пен мүмкіндік, өзекті және потенциал арасындағы проблема ретінде тұжырымдалуы мүмкін. Нәтижесінде орындалмаған тілек қақтығысы туындауы мүмкін.

Тұлға аралық қақтығыс– бұл жеке адамдардың әлеуметтік және психологиялық өзара әрекеттесу процесіндегі қақтығысы. Бұл түрдегі қақтығыстар әр қадамда және әртүрлі себептерден туындайды. Мұндай қақтығыстардың мысалдары:

·          топтағы ықпалдың немесе тартымды қыздың әсерінен студенттер арасындағы текетірес;

·          жалақының мөлшеріне байланысты басшы мен бағынышты арасындағы қайшылық;

·          қоғамдық көлік жолаушыларының арасындағы соқтығыс.

Мұндай қарама-қайшылықтар қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларында болуы мүмкін: тұрмыстық, экономикалық, саяси және т.б.

Тұлғааралық қақтығыстардың пайда болуына әкелген себептер де өте әртүрлі болуы мүмкін: объективті, яғни адамдардың еркі мен санасына тәуелсіз және тұлғаға байланысты субъективті; материалдық және идеалды, уақытша және тұрақты және т.б.

Жеке адамдар арасындағы кикілжің меншікке байланысты туындауы мүмкін. Кез келген тұлғааралық қақтығыстарда адамдардың жеке қасиеттері, олардың психикалық, әлеуметтік-психологиялық және моральдық ерекшеліктері үлкен мәнге ие. Осыған байланысты адамдар тұлғааралық қарым-қатынаста шешуші рөл атқаратын адамдардың тұлғааралық үйлесімділігі немесе үйлесімсіздігі туралы жиі айтады.

Жеке тұлға мен топ арасындағы қақтығыстың тұлға аралық қақтығысқа көп ұқсастығы бар, дегенмен ол көп қырлы. Топ қарым-қатынастардың тұтас жүйесін қамтиды, ол белгілі бір түрде ұйымдастырылған, әдетте оның ресми және бейресми көшбасшысы, үйлестіруші және бағынатын құрылымдары бар. Сондықтан бұл жерде қақтығыстың әлеуеті артады. Қақтығыстың ішкі тұлғалық және тұлғааралық себептеріне топтық ұйымға байланысты себептер қосылады.

Қақтығыстың басқа түрлері сияқты жеке адам мен топ арасындағы қақтығыс конструктивті де, деструктивті де болуы мүмкін. Бірінші жағдайда қақтығысты шешу жеке тұлғаның топпен байланысын нығайтуға, тұлғалық және топтық сәйкестендіру мен интеграцияны қалыптастыруға көмектеседі. Екінші жағдайда, керісінше, тұлғалық диссидентация және топтық ыдырау орын алады.

Топаралық қақтығыс әртүрлі топтардың мүдделерінің қақтығыстарында көрінеді. Бұл түрге өте әртүрлі көлемдегі әлеуметтік топтар арасындағы қақтығыстар жатады: шағын, орта және үлкен.

Топаралық қақтығыстардың себептері өте әртүрлі болуы мүмкін: экономикалық, саяси, ұлттық – этникалық және т.б.Әртүрлі деңгейдегі әлеуметтік топтардың шиеленістің пайда болуының өзіндік ерекшеліктері және оларды шешу жолдары бар. Сонымен, шағын топтар деңгейінде топаралық конфликттің пайда болуында топтардың әлеуметтік идентификациясы сияқты фактор маңызды рөл атқарады. Ол топқа қатыстылық сезімін қалыптастыруда, өзін оның басқа мүшелерімен сәйкестендіруде, «олар» немесе «біз емес» дегенге қарама-қарсы «біз» сапасын жасауда көрінеді. Осылайша, әлеуметтік идентификацияның кері жағы әлеуметтік дифференциация бар, ол топаралық қақтығыс мүмкіндігін қамтиды.

Сонымен қатар, әлеуметтік идентификацияның негіздері өте әртүрлі болуы мүмкін: экономикалық, әлеуметтік-мәдени, нәсілдік және т.б. Үлкен әлеуметтік топтар деңгейінде қақтығыстардың себептері кеңірек және тереңірек.

Осылайша, этникалық қақтығыстар кезінде этностардың бірінің аумақтық талаптары жиі маңызды рөл атқарады. Саяси қайшылықтардың негізінде билік үшін, қоғамдағы саяси үстемдік үшін күрес жатыр. Дүниежүзілік статистика көрсетіп отырғандай, бүгінде әлемдегі қақтығыстар негізінен топаралық сипатта. Бұл негізінен этникалық, нәсілдік, діни немесе мәдени белгілер бойынша ерекшеленетін топтар. Көбінесе қақтығыстар этникалық топтардың ең қарапайым этикалық қажеттіліктерін қанағаттандырудан бас тартқан кезде туындайды.

Мемлекетаралық қақтығыстардың тараптары жеке мемлекеттер немесе мемлекеттер топтары (коалициялар) болып табылады. Бұл қақтығыстардың себептері де өте әртүрлі болуы мүмкін (экономикалық, саяси, идеологиялық, аумақтық және т.б.). Мемлекетаралық қақтығыстардың негізінде, ең алдымен, елдердің мүдделеріне қайшылықтар жатады. Қазіргі жағдайда мұндай қақтығыстың ерекше белгілерінің бірі мемлекеттер арасындағы қақтығыстар туындаған жағдайда адамдардың жаппай қырылу қаупі болып табылады.

Көрініс дәрежесіне сәйкес қақтығыстар жасырын және ашық болады. Жасырын әсер, әдетте, тек екі адам арасында болады, олар белгілі бір уақытқа дейін қақтығыстың бар екенін жасырады. Бірақ біреуінің жүйкесі жұқарған бойда жасырын қақтығыс ашық күйге айналады. Сондай-ақ кездейсоқ, созылмалы және әдейі тудырған қақтығыстар бар. Интрига көбінесе қақтығыстарға әкеледі. Интрига деп басқаларды белгілі бір әрекеттерге мәжбүрлейтін, ұжымға зиян келтіретін бастамашыға пайдалы, әдейі жасалған арам әрекетті түсінеді.

Сонымен, ұйымдағы қақтығыстардың типологиясын келесідей қысқаша қорытындылауға болады:

1. Қақтығыс тараптарының құрамы бойынша:

·          Тұлға ішілік;

·          Тұлға аралық;

·          Тұлға мен топ арасындағы қақтығыс.

2. Соқтығысудың сипаты мен формасы бойынша:

·          Ашық және жасырын;

·          Іскерлік және эмоционалды;

·          Кездейсоқ жән бастамашылық;

·          Арандатушылық және мәжбүрлеу.

3. Функционалды маңызы бойынша:

·          Позитивті және негативті;

·          Конструктивті және деструктивті.

4. Тараптардың мәртебесі бойынша:

·          Горизонтальді;

·          Вертикальді.

5. Масштабы бойынша:

·          Жалпы және жергілікті;

·          Қысқа мерзімді және созылған.

Осылайша, бұл қақтығыстардың барлық түрлері бір – бірімен өзара әрекеттесіп, бір – біріне әсер ететінін есте ұстаған жөн.