№14 ГЛОССАРИЙ – ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛАР тізімі
ТАҚЫРЫП: КЕЗДЕЙСОҚ ШАМАЛАР ЖӘНЕ ОНЫҢ САНДЫҚ СИПАТТАМАЛАРЫ
Бұл құжатта «Кездейсоқ шамалар және оның сандық сипаттамалары» дәрісі тақырыбына қатысты барлық негізгі ұғымдар, анықтамалар, формулалар, теоремалар, математикалық күтім, дисперсия, орташа квадраттық ауытқу, Бернулли формуласы, Лаплас теоремалары және Пуассон формуласы толық әрі жүйелі түрде кестелер арқылы берілді.
1. Негізгі ұғымдар
|
Ұғым |
Формула / Белгілеу |
Түсіндірме |
|
Кездейсоқ шама |
X, Y, Z |
Мәні алдын ала белгісіз сандық айнымалы |
|
Дискретті шама |
X(Ω)={x1,x2,...} |
Мәндері санаулы |
|
Үздіксіз шама |
X(Ω)=[a,b] |
Мәндері аралықта |
|
Мәндер жиыны |
X(Ω) |
Кездейсоқ шаманың барлық мүмкін мәндері |
|
Оқиға |
(X=x) |
X шамасының x мәнін қабылдауы |
2. Кездейсоқ шаманың таралу заңы
|
Ұғым |
Формула / Белгілеу |
Түсіндірме |
|
Таралу заңы |
fX(x)=P(X=x) |
Кездейсоқ шаманың үлестірімі |
|
Ықтималдықтар қосындысы |
ΣP(X=x)=1 |
Негізгі шарт |
|
Толық жүйе |
(X=x1),...,(X=xn) |
Үйлесімсіз толық жүйе |
|
Таралу функциясы |
F(x)=P(X≤x) |
Жинақталған ықтималдық |
|
Дискретті үлестірім |
P(X=xi) |
Әр мәннің ықтималдығы |
3. Математикалық күтім
|
Ұғым |
Формула / Белгілеу |
Түсіндірме |
|
Математикалық күтім |
E(X)=ΣxP(X=x) |
Орта мән |
|
Сызықтық қасиет |
E(aX+b)=aE(X)+b |
Негізгі қасиет |
|
Қосынды қасиеті |
E(X+Y)=E(X)+E(Y) |
Екі шама үшін |
|
Тұрақты шама |
E(c)=c |
Тұрақтының күтімі |
|
Функция күтімі |
E(u(X))=Σu(x)P(X=x) |
Функция үшін |
4. Дисперсия және ауытқу
|
Ұғым |
Формула / Белгілеу |
Түсіндірме |
|
Дисперсия |
V(X)=E(X−m)^2 |
Шашырау өлшемі |
|
Қысқаша формула |
V(X)=E(X²)−(E(X))² |
Есептеу формуласы |
|
Орташа квадраттық ауытқу |
σ(X)=√V(X) |
Стандарттық ауытқу |
|
Коэффициент қасиеті |
V(aX+b)=a²V(X) |
Дисперсия қасиеті |
|
Ауытқу қасиеті |
σ(aX+b)=|a|σ(X) |
СКА қасиеті |
5. Бернулли формуласы
|
Ұғым |
Формула / Белгілеу |
Түсіндірме |
|
Бернулли формуласы |
Pn(k)=Cnk pk qn-k |
Тура k рет орындалу |
|
Қарсы ықтималдық |
q=1−p |
Толықтыру |
|
Комбинация |
Cnk=n!/(k!(n-k)!) |
Терулер саны |
|
Ең ықтимал сан |
np−q≤k0≤np+p |
Максимал ықтималдық |
|
Бернулли схемасы |
Тәуелсіз сынақтар |
Бірдей ықтималдық |
6. Муавр–Лаплас теоремалары
|
Ұғым |
Формула / Белгілеу |
Түсіндірме |
|
Локалдық формула |
Pn(k)≈(1/√npq)φ(x) |
Үлкен n үшін |
|
x айнымалысы |
x=(k−np)/√npq |
Нормаланған шама |
|
φ(x) |
φ(x)=1/√2π · e^(−x²/2) |
Гаусс функциясы |
|
Интегралдық формула |
P(k1,k2)=Φ(x2)−Φ(x1) |
Аралық ықтималдық |
|
Лаплас функциясы |
Φ(x) |
Интегралдық функция |
7. Пуассон формуласы
|
Ұғым |
Формула / Белгілеу |
Түсіндірме |
|
Пуассон формуласы |
Pn(k)=λ^k e^(−λ)/k! |
Сирек оқиғалар |
|
Параметр |
λ=np |
Орташа мән |
|
Қолдану шарты |
n→∞, p→0 |
Сирек оқиға |
|
Факториал |
k! |
1·2·...·k |
|
Пуассон үлестірімі |
P(X=k) |
Дискретті үлестірім |
8. Негізгі белгілеулер
|
Ұғым |
Формула / Белгілеу |
Түсіндірме |
|
Ω |
Нәтижелер кеңістігі |
Элементар оқиғалар жиыны |
|
P(A) |
Ықтималдық |
A оқиғасының ықтималдығы |
|
E(X) |
Математикалық күтім |
Орта мән |
|
V(X) |
Дисперсия |
Шашырау өлшемі |
|
σ(X) |
Орташа квадраттық ауытқу |
Стандарттық ауытқу |
9. Дәрістегі негізгі мысалдар
|
Ұғым |
Формула / Белгілеу |
Түсіндірме |
|
Ойын сүйегі |
Таралу заңы |
Қосынды үлестірімі |
|
Студент бағасы |
Математикалық күтім |
Орта балл |
|
Екі сүйек |
E(X)=7 |
Қосынды күтімі |
|
Сақина сапасы |
Бернулли схемасы |
Тәуелсіз сынақ |
|
Тиын лақтыру |
Үлестірім заңы |
Тақ сан |
10. Негізгі қасиеттер
|
Ұғым |
Формула / Белгілеу |
Түсіндірме |
|
V(X)≥0 |
Дисперсия теріс емес |
Маңызды қасиет |
|
E(X)∈[a,b] |
Шектелген шама |
Орта мән аралықта |
|
V(X)=0 |
Тек тұрақты шама |
Ауытқу жоқ |
|
σ(X)≥0 |
СКА теріс емес |
Әрқашан орындалады |
|
ΣP(X=x)=1 |
Толық ықтималдық |
Нормалану шарты |
11. Теориялық сұрақтар
1. Кездейсоқ шама ұғымы
2. Дискретті және үздіксіз кездейсоқ шамалар
3. Кездейсоқ шаманың таралу заңы
4. Математикалық күтім анықтамасы
5. Математикалық күтім қасиеттері
6. Дисперсия анықтамасы
7. Орташа квадраттық ауытқу
8. Бернулли формуласы
9. Муавр–Лаплас теоремалары
10. Пуассон формуласы
12. Қорытынды
Бұл дәрісте кездейсоқ шамалар, олардың таралу заңдары, математикалық күтім, дисперсия, орташа квадраттық ауытқу және тәуелсіз сынақтар схемалары толық қарастырылды. Сонымен қатар Бернулли формуласы, Муавр–Лаплас теоремалары және Пуассон үлестірімі есептерде қолданылды.
