№4 ГЛОССАРИЙ – ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛАР ТІЗІМІ
ТАҚЫРЫП: ЖАЗЫҚТЫҚТАҒЫ АНАЛИТИКАЛЫҚ ГЕОМЕТРИЯ ОБЪЕКТІЛЕРІ
Бұл құжатта «Жазықтықтағы аналитикалық геометрия объектілері» дәрісі бойынша барлық негізгі теориялық ұғымдар, түзулердің теңдеулері, екінші ретті қисықтар, формулалар, қасиеттер және теориялық тұжырымдар толық жүйеленіп берілді.
1. НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР ГЛОССАРИЙІ
|
№ |
Ұғым |
Белгіленуі |
Анықтамасы |
Қолданылуы |
|
1 |
Сызық теңдеуі |
F(x,y)=0 |
Жазықтықтағы сызықты анықтайтын теңдеу. |
Аналитикалық геометрия. |
|
2 |
Ағымдық координаталар |
M(x,y) |
Сызық бойындағы кез келген нүкте координаталары. |
Нүктелерді тексеру. |
|
3 |
Түзудің жалпы теңдеуі |
Ax+By+C=0 |
Жазықтықтағы түзудің негізгі теңдеуі. |
Барлық түзу есептері. |
|
4 |
Нормальдық вектор |
n(A,B) |
Түзуге перпендикуляр вектор. |
Түзу теңдеуінде. |
|
5 |
Бағыттаушы вектор |
a(ax,ay) |
Түзуге параллель вектор. |
Параллель түзулер. |
|
6 |
Бұрыштық коэффициент |
k=tgφ |
Түзудің OX өсімен жасайтын бұрышының тангенсі. |
Түзу бағыты. |
|
7 |
Кесіндідегі теңдеу |
x/a+y/b=1 |
Түзудің өстермен қиылысу түрі. |
График салу. |
|
8 |
Нормальдық теңдеу |
xcosα+ycosβ-p=0 |
Түзудің нормаль түрі. |
Қашықтық табу. |
|
9 |
Параллель түзулер |
l1||l2 |
Бағыттары бірдей түзулер. |
Геометриялық есептер. |
|
10 |
Перпендикуляр түзулер |
l1^l2 |
90° бұрыш жасайтын түзулер. |
Ортогоналдық. |
|
11 |
Шеңбер |
(x-x0)²+(y-y0)2=R2 |
Берілген нүктеден бірдей қашықтықтағы нүктелер жиыны. |
Геометрия. |
|
12 |
Эллипс |
x²/a²+y²/b²=1 |
Фокустарға дейінгі қашықтықтар қосындысы тұрақты қисық. |
Орбиталар. |
|
13 |
Гипербола |
x²/a²-y²/b²=1 |
Қашықтықтар айырмасы тұрақты қисық. |
Физика. |
|
14 |
Парабола |
y²=2px |
Фокус пен директрисадан бірдей қашықтықтағы нүктелер жиыны. |
Оптика. |
|
15 |
Фокус |
F |
Қисықтың ерекше нүктесі. |
Эллипс, парабола. |
|
16 |
Директриса |
x=-p/2 |
Параболаның бағыттаушы түзуі. |
Парабола анықтамасы. |
|
17 |
Эксцентриситет |
ε=c/a |
Қисықтың созылыңқылық өлшемі. |
Конустық қималар. |
|
18 |
Қиылысу нүктесі |
M(x0,y0) |
Екі түзуге ортақ нүкте. |
Жүйелер шешімі. |
2. ТҮЗУ ТЕҢДЕУЛЕРІ МЕН ФОРМУЛАЛАР
|
№ |
Формула |
Атауы |
Түсіндірме |
|
1 |
A(x−x0)+B(y−y0)=0 |
Нормаль вектор арқылы түзу |
Нүкте және нормаль вектор. |
|
2 |
(x−x0)/ax=(y−y0)/ay |
Бағыттаушы вектор арқылы түзу |
Параллель түзу. |
|
3 |
(y−y1)/(y2−y1)=(x−x1)/(x2−x1) |
Екі нүкте арқылы түзу |
Екі нүктемен анықталады. |
|
4 |
x/a+y/b=1 |
Кесіндідегі теңдеу |
Өстермен қиылысуы. |
|
5 |
y−y1=k(x−x1) |
Бұрыштық коэффициентті теңдеу |
k=tgφ. |
|
6 |
y=kx+b |
Түзудің стандарт түрі |
Графиктік түр. |
|
7 |
Ax+By+C=0 |
Жалпы теңдеу |
Барлық түзулерге ортақ. |
|
8 |
xcosα+ycosβ−p=0 |
Нормальдық теңдеу |
Нормаль түр. |
|
9 |
d=|Ax0+By0+C|/√(A²+B²) |
Нүктеден түзуге дейінгі қашықтық |
Перпендикуляр ұзындығы. |
|
10 |
cosφ=(A1A2+B1B2)/(√(A1²+B1²)√(A2²+B2²)) |
Түзулер арасындағы бұрыш |
Қиылысу бұрышы. |
|
11 |
A1/A2=B1/B2 |
Параллельдік шарты |
Түзулер параллель. |
|
12 |
A1A2+B1B2=0 |
Перпендикулярлық шарты |
Түзулер ортогональ. |
|
13 |
k1=k2 |
Параллельдік (k арқылы) |
Бұрыштық коэффициенттер. |
|
14 |
k1·k2=-1 |
Перпендикулярлық (k арқылы) |
Коэффициенттер көбейтіндісі. |
3. ЕКІНШІ РЕТТІ ҚИСЫҚТАР
|
Қисық |
Теңдеуі |
Негізгі элементтері |
Қасиеттері |
|
Шеңбер |
(x−x0)²+(y−y0)²=R² |
Орталығы, радиусы |
Барлық нүктелері центрден бірдей қашықтықта. |
|
Эллипс |
x²/a²+y²/b²=1 |
Фокустар, үлкен және кіші жарты осьтер |
Қашықтықтар қосындысы тұрақты. |
|
Гипербола |
x²/a²−y²/b²=1 |
Фокустар, нақты және жорамал осьтер |
Қашықтықтар айырмасы тұрақты. |
|
Парабола |
y²=2px |
Фокус, директриса |
Фокус пен директрисадан тең қашықтық. |
4. ШЕҢБЕР ФОРМУЛАЛАРЫ
· Шеңбер теңдеуі: (x−x₀)²+(y−y₀)²=R²
· Координаталар басындағы шеңбер: x²+y²=R²
· Центрі: O(x0,y0)
· Радиусы: R
5. ЭЛЛИПС ФОРМУЛАЛАРЫ
· x²/a² + y²/b² = 1
· b² = a² − c²
· ε = c/a
· Фокустар: F1(-c,0), F2(c,0)
· Үлкен жарты ось: a
· Кіші жарты ось: b
6. ГИПЕРБОЛА ФОРМУЛАЛАРЫ
· x²/a² − y²/b² = 1
· b² = c² − a²
· ε = c/a
· Фокустар: F1(-c,0), F2(c,0)
· Нақты жарты ось: a
· Жорамал жарты ось: b
7. ПАРАБОЛА ФОРМУЛАЛАРЫ
· y² = 2px
· x² = 2py
· Фокус: F(p/2,0)
· Директриса: x = -p/2
· Төбесі: O(0,0)
· p>0 болса, тармақтары оңға бағытталады
· p<0 болса, тармақтары солға бағытталады
8. ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰЖЫРЫМДАР
1. Жазықтықтағы кез келген түзу жалпы теңдеумен беріледі.
2. Нормальдық вектор түзуге перпендикуляр болады.
3. Бағыттаушы вектор түзуге параллель болады.
4. Параллель түзулердің бұрыштық коэффициенттері тең.
5. Перпендикуляр түзулердің коэффициенттер көбейтіндісі −1.
6. Шеңбер — екінші ретті қисықтардың қарапайым түрі.
7. Эллипс — тұйық қисық.
8. Гипербола екі тармақтан тұрады.
9. Парабола бір ғана тармақтан тұрады.
10. Екінші ретті қисықтар аналитикалық геометрияның негізгі объектілері.
9. ҚОЛДАНЫЛУ САЛАЛАРЫ
· Компьютерлік графика
· Инженерлік жобалау
· Архитектура
· Астрономия
· Механика
· Физика
· GPS және навигация
· Оптика
· Спутниктік орбиталар
· Жасанды интеллект және визуализация
10. ҚОРЫТЫНДЫ
Жазықтықтағы аналитикалық геометрия объектілері тақырыбы түзулердің теңдеулерін, олардың өзара орналасуын, нүктеден түзуге дейінгі арақашықтықты және екінші ретті қисықтарды зерттейді. Бұл тақырып жоғары математика, физика, инженерия және компьютерлік модельдеу салаларында кеңінен қолданылады.
