№2 ГЛОССАРИЙ – ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛАР ТІЗІМІ
ТАҚЫРЫП: МАТРИЦА РАНГІСІ. СЫЗЫҚТЫҚ АЛГЕБРА ТЕҢДЕУЛЕР ЖҮЙЕСІ
Бұл құжатта «Матрица рангісі. Сызықтық алгебра теңдеулер жүйесі» дәрісі бойынша негізгі теориялық ұғымдар, анықтамалар, формулалар, теоремалар, қасиеттер және есептеу әдістері толық жүйеленіп берілді.
1. НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР ГЛОССАРИЙІ
|
№ |
Ұғым |
Белгіленуі |
Анықтамасы |
Ескерту/Қолданылуы |
|
1 |
Матрица |
A=(aij) |
Жолдар мен бағандардан тұратын тікбұрышты кесте. |
Сызықтық алгебраның негізгі объектісі. |
|
2 |
Квадрат матрица |
A(2х2) |
Жол саны баған санына тең матрица. |
Анықтауыш есептеуде. |
|
3 |
Нөлдік матрица |
0 |
Барлық элементтері нөл болатын матрица. |
Қосу амалында бейтарап элемент. |
|
4 |
Бірлік матрица |
E |
Бас диагональ элементтері 1 болатын матрица. |
AE=EA=A. |
|
5 |
Матрица рангісі |
r(A) |
Нөлден өзге минорлардың ең үлкен реті. |
Жүйенің шешімін анықтайды. |
|
6 |
Минор |
M |
Матрицаның белгілі бір анықтауышы. |
Ранг есептеуде. |
|
7 |
Бас минор |
Δ |
Диагональ бойымен алынған минор. |
Квадрат матрицада. |
|
8 |
Элементар түрлендіру |
— |
Матрицаның жолдарын өзгерту амалдары. |
Ранг табуда. |
|
9 |
Кері матрица |
A-¹ |
AA⁻¹=E шартын қанағаттандырады. |
Крамер әдісі. |
|
10 |
Анықтауыш |
detA немесе |A| |
Квадрат матрицаның сандық сипаттамасы. |
detA≠0 болса, матрица ерекше емес. |
|
11 |
Сызықтық теңдеулер жүйесі |
AX=B |
Бірнеше айнымалысы бар теңдеулер жиыны. |
Инженерлік есептер. |
|
12 |
Біртекті жүйе |
AX=0 |
Оң жағы нөл болатын жүйе. |
Әрқашан нөлдік шешімі бар. |
|
13 |
Біртекті емес жүйе |
AX=B |
Оң жағы нөлден өзге жүйе. |
Нақты қолданбаларда. |
|
14 |
Жүйенің шешімі |
x=(x1,x2,…,xn) |
Теңдеулерді қанағаттандыратын мәндер жиыны. |
Жалпы және дербес шешім. |
|
15 |
Крамер әдісі |
— |
Анықтауыштар арқылы шешу әдісі. |
detA≠0 болғанда. |
|
16 |
Гаусс әдісі |
— |
Жүйені сатылы түрге келтіру әдісі. |
Ең кең таралған әдіс. |
|
17 |
Үйлесімді жүйе |
— |
Кемінде бір шешімі бар жүйе. |
r(A)=r(A|B). |
|
18 |
Үйлесімсіз жүйе |
— |
Шешімі жоқ жүйе. |
r(A)≠r(A|B). |
|
19 |
Еркін айнымалы |
— |
Негізгі емес айнымалы. |
Шексіз көп шешімде. |
|
20 |
Кеңейтілген матрица |
(A|B) |
Коэффициенттер мен бос мүшелер матрицасы. |
Гаусс әдісінде. |
2. НЕГІЗГІ ФОРМУЛАЛАР
|
№ |
Формула |
Атауы |
Түсіндірме |
|
1 |
r(A)=k |
Матрица рангісі |
Ең үлкен нөлден өзге минор реті. |
|
2 |
detA ≠ 0 |
Ерекше емес матрица |
Кері матрица бар. |
|
3 |
A·A-1=E |
Кері матрица |
Бірлік матрица береді. |
|
4 |
AX=B |
Сызықтық теңдеулер жүйесі |
Матрицалық түрде жазылуы. |
|
5 |
xᵢ=Δᵢ/Δ |
Крамер формуласы |
detA≠0 болғанда. |
|
6 |
r(A)=r(A|B) |
Үйлесімділік шарты |
Кронекер-Капелли теоремасы. |
|
7 |
r(A)=r(A|B)=n |
Бір ғана шешім |
Айнымалы санына тең. |
|
8 |
r(A)=r(A|B)<n |
Шексіз көп шешім |
Еркін айнымалылар бар. |
|
9 |
r(A)≠r(A|B) |
Шешімі жоқ |
Үйлесімсіз жүйе. |
|
10 |
det([[a,b],[c,d]])=ad−bc |
2×2 анықтауыш |
Екінші ретті анықтауыш. |
|
11 |
A-1=(1/detA)·Av |
Кері матрица формуласы |
Алгебралық толықтауыш арқылы. |
|
12 |
λA=(λaij) |
Матрицаны санға көбейту |
Әр элементке көбейту. |
|
13 |
A+B=(aij+bij) |
Матрицаларды қосу |
Өлшемдері бірдей болуы тиіс. |
|
14 |
AB=(Σaikbkj) |
Матрицаларды көбейту |
Жол мен баған көбейтіндісі. |
|
15 |
det(AB)=detA·detB |
Анықтауыш қасиеті |
Матрицалар көбейтіндісі. |
|
16 |
rank(E)=n |
Бірлік матрица рангісі |
Толық ранг. |
3. КРОНЕКЕР – КАПЕЛЛИ ТЕОРЕМАСЫ
Сызықтық теңдеулер жүйесі үйлесімді болуы үшін және тек қана сол жағдайда коэффициенттер матрицасының рангісі кеңейтілген матрица рангісіне тең болуы қажет:
· r(A)=r(A|B)
Егер бұл ранг айнымалылар санына тең болса, жүйенің бір ғана шешімі болады.
Егер ранг айнымалылар санынан кіші болса, жүйенің шексіз көп шешімі болады.
Егер r(A)≠r(A|B), онда жүйе үйлесімсіз және шешімі болмайды.
4. ГАУСС ӘДІСІНІҢ ҚАДАМДАРЫ
1. Кеңейтілген матрица құру.
2. Матрицаны сатылы түрге келтіру.
3. Элементар түрлендірулер қолдану.
4. Нөлдік жолдарды төмен орналастыру.
5. Кері жүріспен айнымалыларды табу.
6. Жалпы шешімді жазу.
5. МАТРИЦА РАНГІСІН ТАБУ ӘДІСТЕРІ
· Минорлар әдісі.
· Элементар түрлендіру әдісі.
· Сатылы матрица әдісі.
· Гаусс әдісі.
· Жолдар мен бағандардың сызықтық тәуелділігі.
6. МАТРИЦАЛАРДЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ
· A+B=B+A
· (A+B)+C=A+(B+C)
· A(BC)=(AB)C
· A(B+C)=AB+AC
· AE=EA=A
· A·0=0
· det(AB)=detA·detB
· (A-1)-1=A
7. СЫЗЫҚТЫҚ ТЕҢДЕУЛЕР ЖҮЙЕСІНІҢ ТҮРЛЕРІ
7. Біртекті жүйе — AX=0.
8. Біртекті емес жүйе — AX=B.
9. Үйлесімді жүйе — кемінде бір шешімі бар.
10. Үйлесімсіз жүйе — шешімі жоқ.
11. Анықталған жүйе — бір ғана шешім.
12. Анықталмаған жүйе — шексіз көп шешім.
8. ҚОЛДАНЫЛУ САЛАЛАРЫ
· Инженерлік есептер.
· Экономикалық модельдеу.
· Компьютерлік графика.
· Бағдарламалау және алгоритмдер.
· Физика және механика.
· Электротехника.
· Статистика және деректер талдауы.
· Криптография.
· Жасанды интеллект және машиналық оқыту.
9. ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰЖЫРЫМДАР
13. Матрица рангісі жолдар мен бағандардың сызықтық тәуелсіздігін сипаттайды.
14. detA≠0 болса, матрица кері матрицаға ие.
15. Кронекер-Капелли теоремасы жүйенің үйлесімділігін анықтайды.
16. Гаусс әдісі кез келген сызықтық жүйені шешуге мүмкіндік береді.
17. Біртекті жүйенің әрқашан нөлдік шешімі болады.
18. Кері матрица тек квадрат матрица үшін анықталады.
19. Ранг айнымалы санынан аспайды.
20. Элементар түрлендірулер рангті өзгертпейді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Матрица рангісі және сызықтық алгебра теңдеулер жүйесі сызықтық алгебраның маңызды бөлімдерінің бірі болып табылады. Бұл тақырып матрицалардың қасиеттерін, теңдеулер жүйесінің үйлесімділігін, шешімдердің санын және оларды есептеу әдістерін зерттейді. Теория инженерияда, экономикада, информатикада, физикада және қолданбалы ғылымдардың көптеген салаларында кеңінен қолданылады.
