№1 ГЛОССАРИЙ – ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛАР ТІЗІМІ
ТАҚЫРЫП: МАТРИЦАЛАР ЖӘНЕ АНЫҚТАУЫШТАР ТЕОРИЯСЫ
Бұл құжатта матрицалар, анықтауыштар, олардың қасиеттері мен негізгі формулалары бойынша барлық маңызды ұғымдар жүйеленіп берілген.
1. НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР ГЛОССАРИЙІ
|
№ |
Ұғым |
Белгіленуі |
Анықтамасы / Түсіндірмесі |
|
1 |
Матрица |
A=(aij) |
Жолдар мен бағандардан құралған сандық кесте. |
|
2 |
Матрицаның өлшемі |
m×n |
m – жол саны, n – баған саны. |
|
3 |
Квадрат матрица |
n×n |
Жол саны баған санына тең матрица. |
|
4 |
Тікбұрышты матрица |
m≠n |
Жол мен баған саны әртүрлі матрица. |
|
5 |
Нөлдік матрица |
O |
Барлық элементтері нөл болатын матрица. |
|
6 |
Бірлік матрица |
E немесе I |
Бас диагоналі 1-ден, қалғаны 0-ден тұратын матрица. |
|
7 |
Диагональдық матрица |
D |
Бас диагональдан тыс элементтері нөл болатын матрица. |
|
8 |
Симметриялы матрица |
Aᵀ=A |
Транспонирленген матрицасы өзіне тең. |
|
9 |
Қиғаш-симметриялы матрица |
Aᵀ=-A |
Транспонирленгені қарама-қарсы таңбалы. |
|
10 |
Транспонирлеу |
Aᵀ |
Матрицаның жолдары мен бағандарын орын алмастыру. |
|
11 |
Матрицаларды қосу |
A+B |
Сәйкес элементтерін қосу арқылы табылады. |
|
12 |
Матрицаларды азайту |
A−B |
Сәйкес элементтерін азайту арқылы табылады. |
|
13 |
Матрицаны санға көбейту |
kA |
Әрбір элементті k санына көбейту. |
|
14 |
Матрицаларды көбейту |
AB |
Бірінші матрицаның жолдары мен екінші матрицаның бағандары арқылы есептеледі. |
|
15 |
Анықтауыш |
det(A) |
Квадрат матрицаға сәйкес анықталатын сан. |
|
16 |
Минор |
Mij |
i-жол мен j-бағанды өшіргендегі анықтауыш. |
|
17 |
Алгебралық толықтауыш |
Aij |
(-1)i+j·Mij формуласы арқылы табылады. |
|
18 |
Кері матрица |
A-¹ |
AA-¹=E шартын қанағаттандыратын матрица. |
|
19 |
Ранг |
r(A) |
Нөлден өзгеше минорлардың ең үлкен реті. |
|
20 |
Жолдық түрлендіру |
- |
Матрицаның жолдарын ауыстыру, көбейту, қосу амалдары. |
|
21 |
Гаусс әдісі |
- |
Сызықтық теңдеулер жүйесін шешу әдісі. |
|
22 |
Сызықтық теңдеулер жүйесі |
- |
Бірнеше айнымалысы бар сызықтық теңдеулер жиыны. |
2. НЕГІЗГІ ФОРМУЛАЛАР
|
№ |
Формула |
Түсіндірме |
|
1 |
|a b; c d| = ad − bc |
Екінші ретті анықтауыш формуласы. |
|
2 |
Aij = (−1)i+j·Mij |
Алгебралық толықтауыш. |
|
3 |
A-¹ = 1/det(A) · (Aij)ᵀ |
Кері матрицаны табу формуласы. |
|
4 |
det(AB)=det(A)·det(B) |
Екі матрица көбейтіндісінің анықтауышы. |
|
5 |
det(Aᵀ)=det(A) |
Транспонирлеуде анықтауыш өзгермейді. |
|
6 |
r(A)=r(Aᵀ) |
Матрица рангы транспонирлеуде өзгермейді. |
|
7 |
AX=B |
Матрицалық теңдеу. |
|
8 |
X=A-¹B |
Матрицалық теңдеудің шешімі. |
3. АНЫҚТАУЫШТАРДЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ
· Екі жолының (немесе бағанының) орны ауысса, анықтауыш таңбасын өзгертеді.
· Егер екі жолы бірдей болса, анықтауыш нөлге тең.
· Бір жолын k санына көбейтсе, анықтауыш та k есе көбейеді.
· Үшбұрышты матрицаның анықтауышы бас диагональ элементтерінің көбейтіндісіне тең.
· Нөлдік жолы немесе бағаны бар анықтауыш нөлге тең.
· det(E)=1.
· det(A)=0 болса, матрица ерекше матрица деп аталады.
4. МАТРИЦАЛАРДЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ
· A+B=B+A — қосудың ауыстырымдылық қасиеті.
· (A+B)+C=A+(B+C) — терімділік қасиеті.
· A(B+C)=AB+AC — үлестірімділік қасиеті.
· Жалпы жағдайда AB ≠ BA.
· AE=EA=A — бірлік матрицаның қасиеті.
5. ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰЖЫРЫМДАР
1. Кері матрица тек анықтауышы нөлден өзгеше матрицалар үшін ғана бар.
2. Сызықтық теңдеулер жүйесінің шешімі Крамер ережесі арқылы табылады.
3. Матрицалар экономикада, физикада, инженерияда кең қолданылады.
4. Ранг ұғымы жүйенің үйлесімділігін анықтауда маңызды.
6. ҚЫСҚАША ГЛОССАРИЙ
|
Термин |
Мағынасы |
|
Минор |
Матрицаның бөлігінен алынған анықтауыш. |
|
Ранг |
Матрицаның тәуелсіз жолдары мен бағандарының саны. |
|
Инверсия |
Ауыстырудағы элементтердің рет бұзылуы. |
|
Бас диагональ |
a11, a22, …, ann элементтері. |
