№6 ГЛОССАРИЙ – ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛАР ТІЗІМІ
ТАҚЫРЫП: МАТЕМАТИКАЛЫҚ ТАЛДАУҒА КІРІСПЕ
Бұл құжатта «Математикалық талдауға кіріспе» дәрісі бойынша барлық негізгі ұғымдар, анықтамалар, формулалар, функциялар, шектер, интегралдар және теориялық тұрақтылар толық әрі жүйеленген түрде берілді.
1. НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР ГЛОССАРИЙІ
|
№ |
Ұғым |
Белгіленуі |
Анықтамасы |
Ескертпе |
|
1 |
Натурал сандар |
N |
1,2,3,... түріндегі сандар жиыны. |
Санау үшін қолданылады. |
|
2 |
Бүтін сандар |
Z |
Теріс, оң және нөл саны. |
Рационал сандардың бөлігі. |
|
3 |
Рационал сандар |
Q |
Жай бөлшек түрінде жазылатын сандар. |
Периодты ондық бөлшек. |
|
4 |
Иррационал сандар |
I |
Жай бөлшекпен өрнектелмейтін сандар. |
π, √2 сияқты. |
|
5 |
Нақты сандар |
R |
Рационал және иррационал сандар жиыны. |
R = Q ∪ I |
|
6 |
Интервал |
(a;b) |
Ашық аралық. |
Шеттері кірмейді. |
|
7 |
Кесінді |
[a;b] |
Тұйық аралық. |
Шеттері кіреді. |
|
8 |
Жартылай интервал |
[a;b) |
Бір жағы тұйық. |
Бір жағы ашық. |
|
9 |
Аймақ |
Uε(x0) |
x0 нүктесінің ε-аймағы. |
|x−x0|<ε |
|
10 |
Ойық аймақ |
U°ε(x0) |
Аймақтан x0 алынып тасталған. |
Көрші нүктелер. |
|
11 |
Функция |
y=f(x) |
x айнымалысына тәуелді шама. |
Негізгі ұғым. |
|
12 |
Анықталу облысы |
D(f) |
Функция мағыналы болатын x мәндері. |
Аргументтер жиыны. |
|
13 |
Мәндер жиыны |
E(f) |
Функция қабылдайтын y мәндері. |
Функция нәтижелері. |
|
14 |
График |
G={(x,f(x))} |
Функцияның геометриялық кескіні. |
Координат жазықтығы. |
|
15 |
Жұп функция |
f(-x)=f(x) |
Oy осіне симметриялы. |
Мысалы x². |
|
16 |
Тақ функция |
f(-x)=-f(x) |
О нүктесіне симметриялы. |
Мысалы x³. |
|
17 |
Периодты функция |
f(x)=f(x+T) |
Қайталанатын функция. |
T – период. |
|
18 |
Өспелі функция |
x1<x2⇒f(x1)<f(x2) |
Мәні артады. |
Монотонды функция. |
|
19 |
Кемімелі функция |
x1<x2⇒f(x1)>f(x2) |
Мәні азаяды. |
Монотонды функция. |
|
20 |
Кері функция |
f⁻¹(x) |
Функцияға кері сәйкестік. |
Бірмәнді болуы керек. |
|
21 |
Күрделі функция |
f(φ(x)) |
Функциялар суперпозициясы. |
Құрама функция. |
|
22 |
Параметрлік функция |
x=φ(t), y=ψ(t) |
Параметр арқылы беріледі. |
t – параметр. |
|
23 |
Айқын емес функция |
F(x,y)=0 |
y айқын түрде берілмеген. |
Implicit function. |
2. НЕГІЗГІ ФОРМУЛАЛАР
|
№ |
Формула |
Атауы |
Түсіндірме |
|
1 |
R = Q ∪ I |
Нақты сандар |
Рационал және иррационал сандар бірігуі. |
|
2 |
|x−x0|<ε |
ε-аймақ |
Нүктенің аймағы. |
|
3 |
y=f(x) |
Функция |
Айнымалылар тәуелділігі. |
|
4 |
G={(x,f(x))} |
График |
Функция графигі. |
|
5 |
f(-x)=f(x) |
Жұп функция |
Oy осіне симметрия. |
|
6 |
f(-x)=-f(x) |
Тақ функция |
О нүктесіне симметрия. |
|
7 |
f(x)=f(x+T) |
Периодтылық |
T – период. |
|
8 |
f(x)=f(x+nT) |
Период қасиеті |
n∈Z. |
|
9 |
dy=f′(x)dx |
Дифференциал |
Өсімше формуласы. |
|
10 |
f′(x)=limΔx→0 [f(x+Δx)-f(x)]/Δx |
Туынды |
Негізгі анықтама. |
|
11 |
∫f(x)dx=F(x)+C |
Анықталмаған интеграл |
Алғашқы функция. |
|
12 |
∫abf(x)dx=F(b)-F(a) |
Ньютон-Лейбниц |
Анықталған интеграл. |
|
13 |
∫udv = uv - ∫vdu |
Бөліктеп интегралдау |
Негізгі әдіс. |
|
14 |
∫f(x)dx = ∫f(φ(t))φ′(t)dt |
Айнымалы ауыстыру |
Интегралдау әдісі. |
|
15 |
lim sinx/x = 1 x→0 |
1-тамаша шек |
Маңызды шек. |
|
16 |
lim(1+1/x)x = e x→∞ |
2-тамаша шек |
Экспонента. |
|
17 |
L=∫ab√(1+[f′(x)]²)dx |
Доға ұзындығы |
Қисық ұзындығы. |
|
18 |
V=π∫ab y²dx |
Айналу денесінің көлемі |
OX осіне қатысты. |
|
19 |
S=2π∫ab xy(x)dx |
Айналу беті |
Беттік аудан. |
|
20 |
dy/dx = y′t/x′t |
Параметрлік туынды |
Параметрлік функция. |
3. ЭЛЕМЕНТАР ФУНКЦИЯЛАР
· y=xα — дәрежелік функция
· y=ax — көрсеткіштік функция
· y=logax — логарифмдік функция
· y=sinx, cosx, tgx, ctgx — тригонометриялық функциялар
· y=arcsinx, arccosx, arctgx — кері тригонометриялық функциялар
· y=x² — парабола
· y=1/x — гипербола
· y=|x| — модуль функциясы
4. ФУНКЦИЯ ҚАСИЕТТЕРІ
1. Жұп функцияның графигі Oy өсіне симметриялы.
2. Тақ функцияның графигі координаталар басына симметриялы.
3. Периодты функция қайталанып отырады.
4. Өспелі функцияда аргумент артса, функция мәні де артады.
5. Кемімелі функцияда аргумент артса, функция мәні кемиді.
6. Дифференциалданатын функция үзіліссіз болады.
7. Туынды функцияның өзгеру жылдамдығын көрсетеді.
8. Екінші туынды дөңестік пен ойыстықты анықтайды.
5. ШЕКТЕР ЖӘНЕ ТУЫНДЫ
· lim sinx/x = 1
x→0
· lim(1+1/x)x = e
x→∞
· f′(x)=lim [f(x+Δx)-f(x)]/Δx
Δx→0
· Жанама теңдеуі: y−y0=f′(x0)(x−x0)
· Нормаль теңдеуі: y−y0=−1/f′(x0)(x−x0)
· Егер f′(x)>0 болса — функция өседі.
· Егер f′(x)<0 болса — функция кемиді.
· Егер f′′(x)>0 болса — график дөңес.
· Егер f′′(x)<0 болса — график ойыс.
6. ИНТЕГРАЛДАР
· Анықталмаған интеграл: ∫f(x)dx
· Анықталған интеграл: ∫abf(x)dx
· Ньютон-Лейбниц формуласы
· Бөліктеп интегралдау формуласы
· Айнымалыны ауыстыру әдісі
· Қисық астындағы аудан
· Доға ұзындығы
· Айналу денесінің көлемі
· Айналу бетінің ауданы
7. ҚОЛДАНБАЛАР
· Экономикадағы сұраныс және ұсыныс функциялары
· Табысты есептеу
· Өндіріс шығындары
· Күрделі пайыз есептеулері
· Физикадағы жылдамдық пен үдеу
· Инженерлік модельдеу
· Компьютерлік графика
· Жасанды интеллект алгоритмдері
8. ҚОРЫТЫНДЫ
Математикалық талдауға кіріспе тақырыбы математикалық анализдің негізін құрайды. Бұл бөлімде сандар жиыны, функциялар, шектер, туындылар және интегралдар қарастырылады. Тақырып инженерияда, физикада, экономикада және ақпараттық технологияларда кеңінен қолданылады.
