№5 ГЛОССАРИЙ – ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛАР ТІЗІМІ
ТАҚЫРЫП: КЕҢІСТІКТЕГІ АНАЛИТИКАЛЫҚ ГЕОМЕТРИЯ ОБЪЕКТІЛЕРІ
Бұл құжатта «Кеңістіктегі аналитикалық геометрия объектілері» дәрісі бойынша барлық негізгі ұғымдар, анықтамалар, формулалар, теориялық тұжырымдар, кеңістіктегі түзулер мен жазықтықтардың теңдеулері және олардың қасиеттері толық жүйеленіп берілді.
1. НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР ГЛОССАРИЙІ
|
№ |
Ұғым |
Белгіленуі |
Анықтамасы |
Қолданылуы |
|
1 |
Жазықтық теңдеуі |
F(x,y,z)=0 |
Кеңістіктегі жазықтықты анықтайтын теңдеу. |
Кеңістіктік геометрия. |
|
2 |
Жазықтықтың жалпы теңдеуі |
Ax+By+Cz+D=0 |
Кеңістіктегі жазықтықтың негізгі теңдеуі. |
Аналитикалық геометрия. |
|
3 |
Нормаль вектор |
n(A,B,C) |
Жазықтыққа перпендикуляр вектор. |
Жазықтық бағытын анықтау. |
|
4 |
Бағыттаушы вектор |
a(p,m,n) |
Түзуге параллель вектор. |
Түзу бағытын анықтау. |
|
5 |
Параметрлік теңдеу |
x=x0+pt |
Түзудің параметр арқылы берілуі. |
Кеңістіктегі түзу. |
|
6 |
Канондық теңдеу |
(x-x0)/p=(y-y0)/m=(z-z0)/n |
Түзудің симметриялық теңдеуі. |
Кеңістіктік түзу. |
|
7 |
Кесінділік теңдеу |
x/a+y/b+z/c=1 |
Жазықтықтың өстермен қиылысуы. |
Графикалық түсіндіру. |
|
8 |
Компланар векторлар |
a,b,c |
Бір жазықтықта жататын векторлар. |
Векторлық алгебра. |
|
9 |
Коллинеар векторлар |
a||b |
Бір түзудің бойында жататын векторлар. |
Түзулер теориясы. |
|
10 |
Ортогональ векторлар |
a⊥b |
Перпендикуляр векторлар. |
Скаляр көбейтінді. |
|
11 |
Скаляр көбейтінді |
a·b |
Векторлардың сандық көбейтіндісі. |
Бұрыш табу. |
|
12 |
Векторлық көбейтінді |
a×b |
Екі векторға перпендикуляр вектор. |
Аудан табу. |
|
13 |
Аралас көбейтінді |
(a×b)·c |
Үш вектордың көлемдік көбейтіндісі. |
Параллелепипед көлемі. |
|
14 |
Жазықтықтар бұрышы |
φ |
Екі жазықтық арасындағы бұрыш. |
Кеңістіктік есептер. |
|
15 |
Түзулер бұрышы |
φ |
Екі түзу арасындағы бұрыш. |
Бағыттарды салыстыру. |
|
16 |
Түзу мен жазықтық бұрышы |
φ |
Түзу мен оның проекциясы арасындағы бұрыш. |
Инженерлік есептер. |
|
17 |
Қашықтық |
d |
Нүктеден жазықтыққа дейінгі арақашықтық. |
Геометриялық талдау. |
|
18 |
Эвольвента |
— |
Механикада қолданылатын қисық. |
Техника. |
2. ЖАЗЫҚТЫҚ ТЕҢДЕУЛЕРІ
|
№ |
Формула |
Атауы |
Түсіндірме |
|
1 |
Ax+By+Cz+D=0 |
Жалпы теңдеу |
Кеңістіктегі жазықтық теңдеуі. |
|
2 |
A(x−x0)+B(y−y0)+C(z−z0)=0 |
Нүкте арқылы жазықтық |
Нүкте және нормаль вектор. |
|
3 |
|x-x1 y-y1 z-z1| |x2-x1 y2-y1 z2-z1|=0 |x3-x1 y3-y1 z3-z1| |
Үш нүкте арқылы жазықтық |
Үш нүктемен анықталады. |
|
4 |
x/a+y/b+z/c=1 |
Кесінділік теңдеу |
Өстермен қиылысу түрі. |
|
5 |
d=|Ax0+By0+Cz0+D|/√(A²+B²+C²) |
Нүктеден жазықтыққа дейінгі қашықтық |
Перпендикуляр ұзындығы. |
|
6 |
cosφ=(A1A2+B1B2+C1C2)/ (√(A1²+B1²+C1²)√(A2²+B2²+C2²)) |
Жазықтықтар арасындағы бұрыш |
Нормаль векторлар арқылы. |
|
7 |
A1/A2=B1/B2=C1/C2 |
Параллельдік шарты |
Жазықтықтар параллель. |
|
8 |
A1A2+B1B2+C1C2=0 |
Перпендикулярлық шарты |
Жазықтықтар ортогональ. |
3. КЕҢІСТІКТЕГІ ТҮЗУ ТЕҢДЕУЛЕРІ
|
№ |
Формула |
Атауы |
Түсіндірме |
|
1 |
{A1x+B1y+C1z+D1=0; A2x+B2y+C2z+D2=0} |
Түзудің жалпы теңдеуі |
Екі жазықтық қиылысуы. |
|
2 |
x=x0+pt, y=y0+mt, z=z0+nt |
Параметрлік теңдеу |
Параметр арқылы беріледі. |
|
3 |
(x-x0)/p=(y-y0)/m=(z-z0)/n |
Канондық теңдеу |
Симметриялық теңдеу. |
|
4 |
cosφ=(p1p2+m1m2+n1n2)/ (√(p1²+m1²+n1²)√(p2²+m2²+n2²)) |
Түзулер арасындағы бұрыш |
Бағыттаушы векторлар арқылы. |
|
5 |
p1/p2=m1/m2=n1/n2 |
Параллельдік шарты |
Түзулер параллель. |
|
6 |
p1p2+m1m2+n1n2=0 |
Перпендикулярлық шарты |
Түзулер ортогональ. |
|
7 |
sinφ=(Ap+Bm+Cn)/(√(A²+B²+C²)√(p²+m²+n²)) |
Түзу мен жазықтық бұрышы |
Нормаль және бағыттаушы векторлар. |
|
8 |
Ap+Bm+Cn=0 |
Түзу мен жазықтық параллельдігі |
Бағыттаушы және нормаль вектор. |
4. ВЕКТОРЛЫҚ АЛГЕБРА ФОРМУЛАЛАРЫ
· Скаляр көбейтінді: a·b = x1x2 + y1y2+ y1y2
· Векторлық көбейтінді: a×b
· Вектор ұзындығы: |a| = √(x²+y²+z²)
· Үшбұрыш ауданы: S = 1/2 |a×b|
· Параллелограмм ауданы: S = |a×b|
· Параллелепипед көлемі: V = |(a×b)·c|
· Компланарлық шарты: (a×b)·c = 0
· Коллинеарлық шарты: x1/x2 = y1/y2 = z1/z2
· Ортогональдық шарты: a·b = 0
5. ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰЖЫРЫМДАР
1. Кеңістіктегі жазықтық бірінші дәрежелі теңдеумен беріледі.
2. Жазықтықтың нормаль векторы оған перпендикуляр болады.
3. Екі жазықтықтың қиылысуы түзу береді.
4. Түзудің бағыттаушы векторы түзуге параллель болады.
5. Параллель түзулердің бағыттаушы векторлары пропорционал.
6. Перпендикуляр түзулердің скаляр көбейтіндісі нөлге тең.
7. Параллель жазықтықтардың нормаль векторлары пропорционал.
8. Перпендикуляр жазықтықтардың нормаль векторлары ортогональ.
9. Түзу мен жазықтық бұрышы синус формуласы арқылы анықталады.
10. Компланар векторлардың аралас көбейтіндісі нөлге тең.
6. ҚОЛДАНЫЛУ САЛАЛАРЫ
· Ғарыштық орбиталарды есептеу
· Инженерлік графика
· 3D модельдеу
· Компьютерлік графика
· Механика
· Астрономия
· Архитектура
· Экономикалық модельдеу
· Навигация жүйелері
· Жасанды интеллект
7. ЭКОНОМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕР
· Амортизация моделі: V(t)=P−at
· a=(P−S)/T
· Шығын функциясы: K(x)=b+ax
· Түсім функциясы: R(x)=px
· Пайда функциясы: P(x)=R(x)-K(x)
· Залалсыздану нүктесі: P(x0)=0
8. ҚОРЫТЫНДЫ
Кеңістіктегі аналитикалық геометрия объектілері тақырыбы кеңістіктегі түзулер мен жазықтықтардың теңдеулерін, олардың өзара орналасуын, бұрыштарын, қашықтықтарын және векторлық әдістерді зерттейді. Бұл тақырып инженерияда, физикада, компьютерлік графикада және ғарыштық технологияларда кеңінен қолданылады.
