№3 ГЛОССАРИЙ – ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛАР ТІЗІМІ
ТАҚЫРЫП: ВЕКТОРЛЫҚ АЛГЕБРА ЭЛЕМЕНТТЕРІ
Бұл құжатта «Векторлық алгебра элементтері» дәрісі бойынша барлық негізгі ұғымдар, анықтамалар, формулалар, қасиеттер, векторларға қолданылатын амалдар және теориялық тұрақтылар жүйеленіп берілді.
1. НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР ГЛОССАРИЙІ
|
№ |
Ұғым |
Белгіленуі |
Түсіндірме |
|
1 |
Скаляр шама |
m, T, S |
Тек сандық мәнімен анықталатын шама. |
|
2 |
Векторлық шама |
F, v, a |
Мәнімен қатар бағыты болатын шама. |
|
3 |
Вектор |
a немесе AB |
Бағытталған кесінді. |
|
4 |
Тең векторлар |
a=b |
Ұзындықтары мен бағыттары бірдей векторлар. |
|
5 |
Нөлдік вектор |
O |
Ұзындығы нөлге тең вектор. |
|
6 |
Қарама-қарсы вектор |
-a |
Бағыттары қарама-қарсы вектор. |
|
7 |
Вектор координаталары |
a(x,y,z) |
Вектордың координаталық түрде берілуі. |
|
8 |
Вектор модулі |
|a| |
Вектор ұзындығы. |
|
9 |
Коллинеар векторлар |
a || b |
Бір түзудің немесе параллель түзулердің бойында жататын векторлар. |
|
10 |
Компланар векторлар |
a, b, c |
Бір жазықтықта жататын векторлар. |
|
11 |
Бірлік вектор |
e |
Ұзындығы бірге тең вектор. |
|
12 |
Вектор орты |
a0 |
Берілген вектор бағытымен бағыттас бірлік вектор. |
|
13 |
Ортогональ векторлар |
a^b |
Араларындағы бұрыш 90° болатын векторлар. |
|
14 |
Скалярлық көбейтінді |
a·b |
Санға тең көбейтінді. |
|
15 |
Векторлық көбейтінді |
a×b |
Нәтижесі вектор болатын көбейтінді. |
|
16 |
Аралас көбейтінді |
(a,b,c) |
Үш векторға арналған көбейтінді. |
|
17 |
Проекция |
прla |
Вектордың өске түсірілген кесіндісі. |
|
18 |
Бағыттаушы косинустар |
cosα, cosβ, cosγ |
Вектордың осьтермен жасайтын бұрыштарының косинустары. |
|
19 |
Параллелограмм ережесі |
a+b |
Векторларды қосу тәсілі. |
|
20 |
Үшбұрыш ережесі |
a+b |
Векторларды тізбектей қосу әдісі. |
2. НЕГІЗГІ ФОРМУЛАЛАР
|
№ |
Формула |
Мағынасы |
|
1 |
AB=(x2-x₁; y₂-y₁; z₂-z₁) |
Екі нүкте арқылы берілген вектор координаталары. |
|
2 |
|a|=√(x²+y²+z²) |
Вектор модулі. |
|
3 |
a+b=(ax+bx; ay+by; az+bz) |
Векторларды қосу. |
|
4 |
a-b=(ax-bx; ay-by; az-bz) |
Векторларды азайту. |
|
5 |
λa=(λax; λay; λaz) |
Векторды санға көбейту. |
|
6 |
a·b=|a||b|cosφ |
Скалярлық көбейтінді. |
|
7 |
a·b=axbx+ayby+azbz |
Скалярлық көбейтіндінің координаталық түрі. |
|
8 |
cosφ=(a·b)/(|a||b|) |
Екі вектор арасындағы бұрыш. |
|
9 |
a×b=|a||b|sinφ |
Векторлық көбейтінді модулі. |
|
10 |
S=|a×b| |
Параллелограмм ауданы. |
|
11 |
S△=1/2 |a×b| |
Үшбұрыш ауданы. |
|
12 |
(a,b,c)=(a×b)·c |
Аралас көбейтінді. |
|
13 |
V=|(a,b,c)| |
Параллелепипед көлемі. |
|
14 |
Vпир=|(a,b,c)|/6 |
Пирамида көлемі. |
|
15 |
a⊥b ⇔ a·b=0 |
Ортогональдық шарты. |
|
16 |
a||b ⇔ a×b=0 |
Коллинеарлық шарты. |
3. СКАЛЯРЛЫҚ КӨБЕЙТІНДІ ҚАСИЕТТЕРІ
· a·b=b·a
· a·(b+c)=a·b+a·c
· λ(a·b)=(λa)·b=a·(λb)
· a·a=|a|²
· a⊥b ⇔ a·b=0
4. ВЕКТОРЛЫҚ КӨБЕЙТІНДІ ҚАСИЕТТЕРІ
· a×b=−b×a
· a×(b+c)=a×b+a×c
· λ(a×b)=(λa)×b
· a×a=0
· |a×b| параллелограмм ауданын береді
5. АРАЛАС КӨБЕЙТІНДІ ҚАСИЕТТЕРІ
· (a,b,c)=−(a,c,b)
· (λa,b,c)=λ(a,b,c)
· (a1+a2,b,c)=(a1,b,c)+(a2,b,c)
· (a,b,c)=0 ⇔ векторлар компланар
· |a,b,c| параллелепипед көлемін береді
6. ВЕКТОРЛАРДЫҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ
1. Физикада – күш, жылдамдық, үдеу сипаттауда.
2. Механикада – дене қозғалысын зерттеуде.
3. Компьютерлік графикада – объектілерді модельдеуде.
4. Экономикада – жоспарлау және ресурстарды есептеуде.
5. Геометрияда – теоремаларды дәлелдеуде.
6. Аэродинамика және гидродинамикада.
7. Электротехникада және өрістер теориясында.
7. ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰЖЫРЫМДАР
8. Вектор бағыты мен модулі арқылы толық анықталады.
9. Координаталық түрде барлық амалдар сәйкес координаталар арқылы орындалады.
10. Скалярлық көбейтінді нәтижесі сан болады.
11. Векторлық көбейтінді нәтижесі вектор болады.
12. Аралас көбейтінді нәтижесі сан болады.
13. Ортогональ векторлардың скалярлық көбейтіндісі нөлге тең.
14. Коллинеар векторлардың векторлық көбейтіндісі нөлге тең.
8. ҚОРЫТЫНДЫ
Векторлық алгебра – жоғары математиканың негізгі бөлімдерінің бірі. Ол физика, инженерия, информатика, экономика және геометрия есептерін шешуде кеңінен қолданылады. Векторларға қолданылатын амалдар мен олардың қасиеттері көптеген қолданбалы есептердің математикалық моделін құруға мүмкіндік береді.
